«Quei dat ei buc tier nus»

Il communissem ed il socialissem ella pressa sursilvana denter las duas uiaras mundialas

«La Gasetta Romontscha» ed il «Calender Romontsch» che fuvan da lezzas uras «opinion leader« ella Surselva, che fagevan il meini public, eran dominadas dil spért conservativ catolic, dalla baselgia e dalla partida conservativ-democratica e per auters meinis havevi negin spazi. Simon Bundi ei sereferius tier siu referat denter auter sin duas publicaziuns dil historicher indigen Adolf Collenberg, denton era sin atgnas retschercas.

Aungels e demunis

«La Gasetta Romontschs» dils 24 da mars 1927 scriva: «Quei che la pressa socialista presta en blasfemias encunter tutta religiun cristiana ed encunter Christus, siu divin fundatur, survarga ualti tut quei dils temps vargai, ei denton buca nuncapeivel, sch’ins ponderescha ch’ils menaders dalla socialdemocrazia ein dapertut Gedius, ils pli vegls inimitgs de Christus e sia baselgia.» Communists, socialists e socialdemocrats, mo era Gedius, liberals e framassuns (Freimaurer): Ils redacturs dalla «Gasetta Romontscha» metevan tuts en in sac. «Ha Wilson (il president american), igl amitg dils framassuns, il tussegau inimitg della baselgia e monarhia fatg bancrutt, sche han era ses giuvnals fatg bancrutt, ils socialists.» quei ha il «Calender Romontsch» scret 1920.

Simon Bundi ha numnau ils motivs dalla idoctrinaziun davart dalla pressa sursilvana. Quei era la «lavina nera » catolica-conservativ-democratica e la «lingia dil nausch», ina conspiraziun mundiala gediua supponida. «Ils framassuns giudaics planiseschan ensemen culs liberals e socialists la destrucziun dil cristianissem.»

Che la lavina nera funcziunava, muossavien il resultats a caschun da votaziuns. El cumin dalla Cadi hagien 94% votau igl onn 1922 per la «dretga partida», en Lumnezia 95% ed a Falera hagi negin votau per ina autra partida. «La Surselva era politicamein fetg cumpacta e la situaziun da monopol dalla famiglia Condrau culla «Gasetta Romontscha», il «Calender Romontsch» e «La Vusch dils Mats» ei stada la premissa per la fluriziun dalla partida conservativ-democratica, oz la pcd.»

La cardientscha il sulet salvament

Simon Bundi ha constatau ch’ei devi dil temps denter las duas uiaras ina suletta ideologia ellas pressa sursilvana, numnadamein l’ideologia dalla baselgia. «Era la democrazia miez directa svizra era buc ina alternativa.» Quella constataziun ha el documentau cun ina contribuziun ella «Gasetta Romontscha» digl onn 1918: «Il cor dil carstgaun ei scaffius per encurir ventira, crei el da buca saver anflar quella inaga sin l’auter mund, sche vegn el ton pli spert a pretender quella cun tutta forza sin quest mund. Leo XIII, la pli competenta autoritad en questiuns socialas, ha perquei declarau claramein, la sligiaziun della damonda sociala dependi en emprema lingia dalla religiun e morala, e che, sch’ins laschi buca luvrar la baselgia, seigien tuts sforzs humans adumbatten.»

Il maletg conservativ e cristian-catolic dalla societad sursilvana ha cuzzau tochen els onns 80. Igl onn 1984 han Alexi Nay e Marcus Hobi criticau quella mentalitad ella canzun «Quei dat ei buc tier nus». La canzun ei lu era stada la fin dil referat dil giuven historicher da Zignau.