Pudessan ils Rumantschs utilisar dapli la democrazia directa?

Ina dieta cun var diesch referats

Cun Andreas Glaser ha discurrì Claudia Cadruvi / ANR

A la testa da l’occurrenza stat Andreas Glaser, professer da dretg e manader da perscrutaziun al ZDA.

Vus essas creschì si en Germania e discurris sursilvan. Pertge avais Vus emprendì rumantsch?

Andreas Glaser: Entras far vacanzas en il Grischun sun jau vegnì en contact cun il rumantsch. La lingua m’ha immediat plaschì. Quai è stà durant mia uffanza e giuventetgna. Insacuras hai jau prendì la chaschun d’emprender il linguatg e damai che nus essan adina puspè turnads en la regiun hai jau pudì tgirar quai.

Nua avais Vus fatg vacanzas?

En Surselva. Per exempel a Sagogn.

Vus discurris sursilvan senza accent. Tgi è stà Voss scolast?

Jau n’hai betg gì in scolast. Igl è sa dà cun discurrer cun la glieud u cun tadlar Radio Rumantsch. Jau hai era legì cudeschs e La Quotidiana.

Savais Vus anc in auter idiom?

Jau discur in zichel vallader. Chapir chapesch jau tuts idioms.

Il ZDA organisescha a Cuira ina dieta davart «La lingua rumantscha e la democrazia directa». Tge intent ha la dieta?

Suenter ch’ils conflicts pervi dal rumantsch grischun èn sa chalmads in pau èsi l’intent da guardar ord differentas vistas scientificas – dal dretg, da la linguistica u da la sociologia – ensemen cun ils acturs principals, nua che nus stain. Nus lain far ina revista, prender si il stan actual e sviluppar forsa strategias per mantegnair quest equiliber.

Vus scrivais en l’invit che conflicts hajan strapatschà ils ultims onns la Rumantschia. Manegiais Vus a priori il rumantsch grischun en scola?

Quai è sa chapesch ina dumonda principala che ha prendì in’entschatta in pau disgraziada entras il conclus da spargn en il cussegl grond. Ma i na va betg mo per il rumantsch grischun en scola. I va per exempel era per fusiuns da vischnancas che fan or da vischnancas monolinguas tuttenina vischnancas bilinguas sco a Glion u Alvra. In ulteriur punct èn dumondas da scola a Cuira u da la scolina a Glion, nua che aspects finanzials sa mussan magari sco pli impurtants che la promoziun linguistica. En sasez sa tracti gea da decisiuns ch’èn vegnidas prendidas democraticamain. Il problem è dentant ch’ina maioritad – che na posseda betg ina identitad culturala che fiss definida cleramain – decida davart dumondas dal rumantsch.

Giavischais Vus dapli demorazia directa per la Rumantschia?

Gea, en sasez è dapli democrazia directa adina bun. La dumonda è dentant sin tge livel ch’ins duai decider dumondas da lingua.

Vus essas professer per dretg statal. Tge pussaivladads dessi per dapli democrazia directa en Rumantschia?

Quai è ina greva dumonda. En sasez èn las vischnancas il meglier livel per decider dumondas linguisticas. Pertge il chantun Grischun ha trais linguas e differentas regiuns. Ils idioms n’èn betg dapertut en la medema situaziun. Uschia èsi meglier sche las decisiuns crodan en las vischnancas.

I dat dentant in viriveri sche mintga vischnanca sa decida per in auter model pertutgant la lingua administrativa u la lingua da scola.

Gea, il chantun sto en mintga cas sustegnair las vischnancas. El na duai betg sfurzar ellas. El duai promover las vischnancas cun mesiras che custan en cumparegliaziun cun autras mesiras relativamain pauc. I sa tracta sa chapescha d’ina dumonda fitg spinusa. Ma il chantun po era decider da dar ina giada ina contribuziun per sulettamain ina gruppa, per exempel per ina scoletta rumantscha a Domat u a Glion u per ina singula persuna d’instrucziun. Talas mesiras parzialas gidassan bler dapli ch’in sforz giuridic.

La basa legala na sto tenor Vus pia betg vegnir bajegiada ora?

Sin livel chantunal bain: Il chantun stuess daventar pli activ cun mesiras concretas. El na duess betg pajar contribuziuns sin tuttas varts sco da bugnar flurs cun la bugnera. Pertge talas contribuziuns na san ins betg nua ch’ellas fineschan. Il chantun duess sviluppar strategias e cunzunt dir: La scola e la scoletta èn il principal. Gist las canortas d’uffants prueschan en tut l’Europa. Talas stentas stuess il chantun sustegnair – cunzunt sin basa da sia incumbensa constituziunala. I fiss propi impurtant da finanziar scolettas rumantschas.

Ditg sec: Vus lais che las vischnancas decidan ed il chantun paja?

Igl è cler ch’i sto dar in equiliber. Ma il problem resta: La maioritad en il Grischun discurra tudestg ed i dat ina minoritad rumantscha. I sto perquai dar in cumpromiss envers las vischnancas nua ch’ins discurra rumantsch.

Vus scrivais er en l’invit a la dieta che las proceduras giuridicas da l’ultim temp hajan gidà pauc. Ina cuntertesa: Ils Rumantschs han fin uss battì memia pauc per lur dretgs avant dretgira. Il tribunal federal n’ha anc mai fatg ina sentenzia che pertutga ils dretgs da basa dals Rumantschs.

Gliez è vair. La decisiun dal tribunal federal da questa stad è stada mo ina dumonda laterala davart la reintroduziun da l’idiom en ina scola d’in vitg.

Sentenzias propi impurtantas davart il rumantsch n’ha il tribunal federal a Losanna mai prendì.

Il tribunal federal betg. Ma il tribunal administrativ dal Grischun ha decidì davart il return tar l’diom en Val Müstair. Perquai è la situaziun giuridica en sasez clera. Las partidas n’han gea betg tratg vinavant il cas al tribunal federal.

Sco giurist avais vus cumpareglià la constituziun svizra e la constituziun da la Germania pertutgant disposiziuns davart la durabilitad ecologica. Co statti sch’ins cumpareglia las duas constituziuns areguard disposiziuns da lingua e da minoritads?

La constituziun da la Germania quescha simplamain davart las minoritads linguisticas existentas. Ils Danais ed ils Sorbs en Germania possedan sulettamain en las terras federativas tscherts dretgs constituziunals. La constituziun svizra renconuscha perencunter explicitamain er il rumantsch sco linguatg naziunal e per part uffizial. Quai fiss en sasez ina basa excellenta per ina promoziun anc pli activa dal rumantsch en tcherts secturs sensibels.