In plaid serius alla pcd en Surselva ed era alla regiun

Igl ei buca vegniu avon savens che l'entira deputaziun sursilvana el parlament federal ha demissiunau sil medem datum. Pli baul fuva quei gnanc pusseivel, essend ch'ils parlamentaris grischuns ellas duas combras a Berna vegnevan buc eligi il medem di. Puncto representanza a Berna ei la Partida cristiandemocratica (pcd) – e cun ella la Surselva – vegnida decennis ora fetg bein vidlunder. Per certs temps eis ella directamein vegnida puppergnada en quei grau. Els anno 50 fuvan per semeglia dus Sursilvans il medem mument el cussegl naziunal (Giusep Condrau, Mustér, e Rudolf de Toggenburg, Laax), in ord nossa regiun da quei temps era el cussegl dils cantuns (Gion Darms, Falera) ed in Sursilvan ella regenza (Augustin Cahannes, Dardin/ Breil). Ils parlamentaris federals ord la Surselva fagevan ora varga 40 pertschien dalla entira delegaziun da nies cantun a Berna. Il Grischun veva lu dad occupar otg sezs a Berna (sis el cussegl naziunal – tochen 1963 – e dus en quel dils stans).Cun uonn desistan nos dus representants sursilvans dad ir vinavon a Berna. En vesta allas stentas vanas dalla pcd grischuna dapi 20 onns da reacquistar il secund mandat el cussegl naziunal, ius 1991 als socialdemocrats, muort il fatg ch'ella ei dapi 12 onns buca pli representada ella regenza a Cuera, suenter ch'ella ha piars ils davos onns treis mandats el cussegl grond (els cumins dalla Cadi, Rueun e Lumnezia) en consequenza dil svilup demografic negativ (adina dameins habitonts) e l'implantaziun da novas e tut autras gruppaziuns politicas en Surselva, che spartan las vuschs e sposseschan la finala il potenzial digl electorat era tier nus, ei la situaziun da partenza per survegnir vinavon in Sursilvan el parlament federal daventada fetg greva ed aschi malguessa sco aunc mai.Ei resta per uonn mo pli la speronza sin in sulet Sursilvan el cussegl naziunal. Per la pcd grischuna eisi favur, cuida e cletgun ch'igl anteriur e fetg reputau cusseglier guvernativ, Stefan Engler, stat a disposiziun per la successiun da cuss. dils stans Theo Maissen e che l'elecziun digl aunc giuven anteriur commember dalla regenza ei segirada. Il candidat romontsch dalla pcd per il cussegl dils stans, Stefan Engler, deriva denton dil Grischun central, numnadamein da Surava en Val d'Alvra. Dil reminent daventa Stefan Engler suenter varga 100 onns che Franz Peterelli, da Savognin, ei staus el cussegl dils cantuns, igl emprem cristiandemocrat surmiran che representa il Grischun el cussegl dils 46. Mo che sia tscharna interrumpa la representanza en successiun dalla Surselva cristiandemocratica dapi 1956 el cussegl dils cantuns. Mintgacass vegn la delegaziun dalla Surselva – sco gronda domena dalla pcd – naven digl atun proxim per buca meins che per la mesadad pli pintga a Berna.Ch'ei dess denton egl avegnir buc in soli parlamentari sursilvan pli a Berna – sco quei che la pressa grischuna dalla dumengia ha speculau dacuort – ughegiein nus gnanc da patertgar. La Surselva ha pia aunc la schanza – e la gronda speronza – da survegnir quest atun in niev cusseglier naziunal – era perquei ch'il secund mandat ch'ella dat giu – va vi el Grischun central, nua che la pcd ha per dabia buc il potenzial e la muntada sco en Surselva. Nums dad interessai empermettents per Berna han las partidas circuitalas e la regiunala dalla Surselva gia communicau al directori dalla pcd cantunala. Igl ein quei (en successiun alfabetica): ils deputai Marcus Caduff, Lumnezia, Martin Candinas, Cadi ed Ernst Sax, Rueun.Ed uss eisi lu mo aunc da procurar ch'in dad els vegni davontier sin gliesta e lu era eligius. Il president dalla pcd regiunala, Christian Capaul, ha constatau tschei di cun raschun en La Quotidiana co il success en quei grau savess veser ora: «Ei fuss pli sempel da viver el temps dalla lavina nera.» En verdad: Mo che quella ei maina ida da sez era tochen giu Berna. Ei ha adina duvrau dètgs stauschs. Quella lavina ei vegnida messa en moviment 1919 – igl onn ch'ins ha introduciu il proporz per eleger il cussegl naziunal – tras l'organisaziun dallas partidas cristiandemocraticas (lu aunc numnadas catolicas-conservativas) dalla Surselva – in gremi ch'ei da cumparegliar cun la pcd sursilvana dad oz, (re)fundada 2005. Quella uniun tetgala cumpigliava antruras tut ils delegai (40-50) dallas partidas circuitalas alla partida cantunala. Radunonza vegneva convocau a Glion – era per far nominas per il parlament federal. La finamira fuva da vegnir ad ina unitad per la pcd cantunala puncto candidatura. Ins risguardava – per reparter internamein ed ulivar – schizun la derivonza dils candidats ord las diversas regiuns sursilvanas: Cadi, Foppa e Lumnezia. Pil pli veva ei plirs candidats da partidas da cumin per ils posts.S'unir gia ella regiun sin in candidat era denton premissa per che la lavina nera funcziuni. Quei era pil pli era il cass. Lein exemplicar co quei mava tier concretamein: 1955 ha la gliesta conservativa-cristiansociala dil Grischun pil cussegl naziunal fatg biebein 69 000 vuschs (lu vuschavan mo ils umens). Da quellas derivavan 29 000 vuschs (pia varga 40 pertschien) giud Surselva. Mo Mustér veva dau alla pcd 3505 vuschs e sulettamein 61 ad autras partidas. Cun quella gliesta veva la pcd contonschiu treis mandats (da sis) el cussegl naziunal. Denter quels eran dus Sursilvans: Giusep Condrau (14 550 vuschs) e Rudolf Toggenburg (13 062 vuschs).Sche nus cumparegliein lez temps cun oz senza lavina nera vesein nus l'eclatanta differenza: 2007 han la pcd, la pcd giuvna e dallas dunnas fatg ensemen el Grischun rodund 54 000 vuschs dad umens e dunnas – e survegniu in sulet mandat (da tschun), numnadamein quel da cuss. naz. Sep Cathomas cun 12 259 vuschs. La cumpart dalla pcd vid igl electorat grischun ei ida anavos considerablamein da 41,2 pertschien (1955) sin 20, 3 pertschien (2007), pia per la mesadad! Avon in miez tschentaner era ella cun distanza sin plaz 1, ed oz mo pli el 3. rang dallas partidas grischunas (suenter pps e ps/2007).La lavina nera sursilvana sedeva e semoveva (encunter Berna e Cuera – da leu deriva la noziun dil reminent) cun votar serrau e stedi per la pcd ed era tras in sustegn publicistic enorm dalla «Gasetta Romontscha». Oz ei la lavina d'antruras mo pli ina massa fetg gaglia. Il recept secumprovau dil sbuau ner sco garant per il success ei perquei strusch pli realisabels. Mo tuttina sto oravontut la pcd regiunala en Surselva – era cun ferm sustegn dallas partidas circuitalas – s'engaschar sco si'organisaziun-predecessura per puder contonscher in resultat considerabel en favur dil Sursilvan cristiandemocrat el cussegl naziunal. Quella tscharna sa numnadamein schon vegnir decidida en Surselva. Ton la pcd en Surselva sco era la gronda regiun Surselva drovan in representant a Berna – la partida per buca curdar politicamein en ina ruosna d'irrelevanza e la gronda regiun per buca stuer aunc augmentar e sentir pér da dretg il grad da periferia ella periferia cun esser senza vusch a Berna. Gliez astga buca succeder. Perquei eisi da prender fetg serius quella caussa – ed agir leusuenter gia ussa. Giusep Capaul, Mustér