Las represchentanzas grischunas en l’Assamblea federala ed en il Cussegl federal

Il stadi modern cun las instituziuns politicas d’ozendi è vegnì stgaffi l’onn 1848. La Constituziun federala ha remplazzà la Dieta tras il Cussegl dals chantuns cun mintgamai dus represchentants chantunals. Quel furma dapi alura, ensemen cun il Cussegl naziunal, l’Assamblea federala a duas chombras e, sco tala, la legislativa da la Svizra. En la regenza federala è il Grischun stà represchentà fin qua cun trais cussegliers federals ed ina cussegliera federala: Simeon Bavier (1879–1883), Felix Calonder (1913–1920), Leon Schlumpf (1980–87) ed Eveline Widmer-Schlumpf (a partir dal 2008).

Cussegliers dals chantuns

En ils onns 1848–80 vegnivan els tschernids dal Cussegl grond (legislativa) durant la sessiun da stad (matg/zercladur) per la durada dad in onn. Dapi il 1881 succeda l’elecziun il mars tras il pievel tenor il sistem da maiorz per ina durada da trais onns, dapi il 1974 per ina durada da quatter onns. Per garantir la paritad confessiunala (2 refurmads, 1 catolic), pretendida fin il 1880, è vegnì fixà il 1857 in urden da successiun exact. Ils suppleants vegnivan tschernids da la cumissiun dal Cussegl grond e stuevan vegnir confermads da quel en la proxima reuniun. L’entrada en uffizi succeda dapi il 1855 per l’emprima sessiun ordinaria suenter l’elecziun.

Dal 1848–80 possedevan ils Liberals refurmads e catolics in monopol, exceptà ils tschintg onns dal mandatari conservativ Remigius Peterelli. En ils onns 1881–91 elegeva il pievel mo represchentants da l’Uniun federalistic-conservativa, dal 1892–1934 1 exponent liberal, 1 conservativ e dal 1935–2007 1 conservativ ed 1 democrat. Ils onns 1848–72 èn stads onns da midada dals mandats da l’elita signurila (Salis, Latour, Tscharner, a Marca) a las novas elitas d’origin puril e burgais, tuts cun scolaziun universitara (82 % giurists).

Adolf Collenberg

Cussegliers naziunals

Elegids dapi il 1848 tras il pievel, l’emprim en quatter, a partir dal 1863 en trais cirquits regiunals ed a partir dal 1902 en in sulet cirquit electoral grischun. L’elecziun dals cussegl naziunal è succedida fin il 1919 tenor il sistem da maiorz, dapi alura tenor proporz. Durada d’uffizi: 1848–1930 trais onns, dapi il 1931 quatter onns. Entrada en uffizi: per la sessiun da december da l’onn d’elecziun. Dumber da represchentants dal Grischun: 1848–62: 4; 1863–1910: 5; 1911–62: 6; dapi il 1963: 5.

Dal 1848–61 regiva exclusivitad liberala (4), dal 1863–1919 han ils Liberals trais dals 5 respectivamain 4 dals 6 mandats. Dal 1919–28 domineschan ils Conservativs cun 3 mandats, entant che la PL perda il 1925 in mandat a la PS ed il 1928 in segund a la PD. Dal 1935–59 occupan las partidas burgaisas tut ils mandats, ed alura puspè – suenter in intermez da la PS en ils onns 1959–62 (1 mandat) – fin il 1974. Dapi il 1979 è la PS represchentada cun 1 mandat, dapi il 1991 cun 2; in da quels è passà il 1999 a la PPS. Ils dus mandataris da la PPS (Brigitta Gadient e Hansjörg Hassler) èn entrads il 2008 en la PBD ch’els han gidà a fundar suenter l’exclusiun da la secziun grischuna da la PPS en consequenza da l’elecziun dad Eveline Widmer-Schlumpf sco cussegliera federala enstagl da la reelecziun da Christoph Blocher il december 2007. Passa 68% dals total 91 mandataris èn giurists, mo 14% (15%) senza scolaziun academica. Il 1974 era vegnida elegida Elisabeth Lardelli sco emprima dunna grischuna en il Cussegl naziunal. La midada da la veglia elita signurila (Bavier, a Marca, Planta, Latour, Salis, Tscharner, Sprecher) a la nova elita academica (d’origin puril e burgais) è succedida tranter il 1848 ed il 1883. La represchentaziun confessiunala adequata e la ferma posiziun da la Surselva fin en ils onns 1980 resultava da la disciplina quasi absoluta da l’electorat catolic-conservativ (l’uschenumnada Lavina nera). Adolf Collenberg

Simeon Bavier

* 16 da settember 1825 a Cuira, † 27 da schaner 1896 a Basilea, refurmà, da Cuira. Figl da Johann Baptista. ∞ Barbara nata von Salis-Seewis, figlia da Johann Jakob, bundsstatalter da la Lia da las Diesch Dretgiras. Studi d’inschigner da construcziun bassa a las scolas politecnicas da Karlsruhe e Stuttgart 1841–44, alura collavuraziun, sut Richard La Nicca, a la construcziun da las vias tras las Alps dal Grischun, per exempel a la Via sursilvana ed a quella dal Bernina. Inschigner districtual a Spleia 1850–51. A partir dal 1853 è Bavier sa deditgà surtut a la construcziun da viafiers en Svizra ed a l’exteriur. Il 1861 ha el dirigì la construcziun da la filandaria da mangola Meiersboden a Cuira. Ses engaschament instancabel per la Viafier da las Alps Orientalas sa lascha declerar tras sia professiun e sia derivanza d’ina da las grondas famiglia da spediturs grischunas. Bavier ha cumenzà sia carriera politica il 1853–54 sco landamma e commember dal Cussegl grond (per il cirquit da Gianatsch). Dal 1863–78 è el stà cusseglier naziunal liberal. Il success da sia intermediaziun sco cumissari federal a chaschun dals Scumbigls tessinais dal 1876–77 ha anc augmentà la reputaziun da Bavier che valeva gia sco capacitad sin il champ da viafiers. En l’Assamblea federala è el stà in politicher liberal moderà, ma sceptic envers la revisiun da la Constituziun federala (1872–74). Ses engaschament per ina subvenziun dal Gottard (1878) ha liberà el da la critica da promover unilateralmain la Viafier da las Alps Orientalas.

Il december 1878 è Bavier vegnì elegì sco cusseglier federal cun ina gronda maioritad da las vuschs dal center liberal fin a la sanestra. Il 1879 ha el dirigì il Departament da finanzas e da duanas, il 1880–81 quel da las postas e viafiers, nua ch’el è s’engaschà per tariffas pli cleras e per ina meglra surveglianza federala da las 24 administraziuns da viafier. Il 1882 ha el dirigì, sco president da la Confederaziun, il Departament politic. Suenter sia demissiun per raschuns da sanadad il schaner 1883, è Bavier stà minister da la Svizra a Roma fin il 1895. Sias ragischs famigliaras e sia furmaziun han fatg dad el in expert da la politica da traffic, sias enconuschientschas dal mund e da las linguas in mediatur e diplomat. Sia influenza era plitost quella d’in spezialist che d’in um da partida. Suenter l’abandun dal project d’ina lingia da viafier en las Alps Orientalas, ha Bavier sustegnì a moda loiala quella dal Gottard ch’el ha inaugurà il matg 1882 sco president da la Confederaziun. Cun gronda luciditad aveva el vis che l’acceleraziun dal traffic da transit alpin purtava bain avantatgs als centers lontans, ma strusch a las regiuns da muntogna pertutgadas. Confundatur dal Museum retic.

Jürg Simonett

Felix Calonder

* 7 da december 1863 (Felix-Louis) a Scuol, † 14 da zercladur 1952 a Turitg, refurmà, da Trin. Figl da Johann, impressari, e dad Ottilia nata Mani. ∞ 1892 Ursulina nata Walther, figlia da Thomas, directur d’ina bieraria a Napel, da Tartar. Scola primara a Trin, alura Scola chantunala a Cuira 1878–81 (senza conclusiun). Activitad commerziala a l’exteriur (trais onns), e suenter la matura a Turitg studegià giurisprudenza a Turitg, Minca, Paris e Berna 1885–89, dr. iur. 1889 (tar Carl Hilty). Suenter dus onns actuar da la Dretgira chantunala grischuna, ha Calonder avert il 1890 in’atgna pratica d’advocat a Cuira. El è daventà enconuschent tras ses engaschament en favur da la Revoluziun tessinaisa («Ein offenes Wort über die Tessiner Revolution», 1890). Dal 1891 fin il 1913 è Calonder stà commember dal Cussegl grond (president 1896 e 1899), nua ch’el è sa distinguì surtut en dumondas da dretg, da traffic e d’educaziun. Il 1893 ha el candidà, senza success, per la Regenza. A la Partida liberala dal Grischun, ch’el ha presidià durant blers onns, ha el conferì ina structura fixa. El è s’engaschà oravant tut en favur dal project per ina viafier dal Spleia. Sco commember dal Cussegl dals chantuns 1899–1913 ha el succumbì il 1912 ad Edmund Schulthess en l’elecziun cumplementara per il Cussegl federal. Ils 12 da zercladur 1913 ha l’Assamblea federala alura elegì Calonder, sco segund Grischun ed emprim Rumantsch, en il Cussegl federal (vicepresident 1917, president 1918), nua ch’el ha dirigì il Departament da l’intern fin la fin dal 1917 ed il Departament politic dal 1918 fin il 1919. Durant la chauma generala dal november 1918 ha Calonder targlinà l’emprim, alura ha el adoptà e defendì, sco president da la Confederaziun, la lingia severa proseguida dals chaus da l’armada e da la maioritad burgaisa dal Parlament. En la politica exteriura è el s’engaschà oravant tut per l’adesiun da la Svizra a la Societad da las naziuns e per il passadi da la neutralitad absoluta a quella differenziada. Per raschuns da segirtad e da politica da traffic ha Calonder sustegnì ina colliaziun dal Vorarlberg a la Svizra, el n’ha dentant betg chattà ina maioritad en il Cussegl federal ed ha perquai demissiunà ils 21 da schaner 1920. Per incumbensa da la Societad da las naziuns ha Calonder surveglià dal 1922 fin il 1937 davent da Katowice l’applicaziun da la cunvegna tranter la Germania e la Pologna davart la Silesia Superiura. En il militar è Calonder stà maior e derschader superiur. Suenter il 1937 ha el manà in biro da consulenza giuridica a Turitg. Undrà cun il Curtin d’onur da la Lia Grischa a Trun.

Jürg Simonett

Leon Schlumpf

* 3 da favrer 1925 a Favugn, refurmà, da Mönchaltorf/ZH e burgais d’onur da Favugn (1964). Figl da Jakob, commerziant, e da Magdalena nata Brunold. ∞ 1953 Trudi (Gertrud) nata Rupp, da Trin. Scola chantunala a Cuira, studi da giurisprudenza a Turitg, dr. iur. 1951. Il medem onn ha el avert ses biro d’advocatura a Cuira. Commember dal Cussegl grond per ils democrats 1955–65 (president 1964), mastral dal cirquit da Trin 1959–63. Cusseglier guvernativ 1966–74 (Departament da l’intern e da l’economia publica), sco tal ferm engaschament per l’equiliber social (tranter auter agid als purs da muntogna, perequaziun finanziala). Cusseglier naziunal 1967–74, commember dal cussegl dals chantuns 1974–79. Schlumpf ha fatg part da diversas cumissiuns impurtantas, tranter auter da quella d’experts per la revisiun totala da la Constituziun federala. En ils onns 1974–78 è el era stà survegliader federal dals pretschs. El vala sco in dals architects da la fundaziun da la PPS (1971). Il 1979 è Schlumpf vegnì elegì en l’emprim scrutini en il Cussegl federal ed ha surpiglià il Departament da traffic ed economia d’energia. En la dumonda da la promoziun da l’energia nucleara sco alternativa a l’ieli ha il suveran refusà ad el il sustegn en la votaziun davart il nov artitgel d’energia (1983). En la politica da traffic ha «il bab dal tunnel dal Veraina» proseguì cun la Viafier 2000 la finamira da render la viafier cumpetitiva en confrunt cun la via, senza negliger l’amplificaziun da la rait da las vias naziunalas. La politica da traffic skizzada da Schlumpf è vegnida sbittada en ina votaziun dal pievel sut ses successur Adolf Ogi. Suenter il cumbat invan cunter emetturs privats illegals (Radio 24 ed auters) ha el stgaffì il 1984 cun l’artitgel da radio e televisiun il fundament per ina convivenza da la SSR ed ils mediums electronics privats. Il 1987 è Schlumpf, qualifitgà sco um pragmatic solid cun sguard prospectiv, sa retratg nunspetgadamain da la politica. Cun excepziun dal presidi da la Pro Infirmis n’ha el betg pli surpiglià incumbensas publicas. Sut il pseudonim Rätus Telena era il giuven Schlumpf in enconuschent interpret da musica populara. Adolf Collenberg

Eveline Widmer-Schlumpf

* 16 da mars 1956 a Cuira, refurmada, da Mönchaltorf/ZH e Favugn. Figlia da Leon Schlumpf. ∞ Christoph Widmer, insch. dipl. SPF, da Tusaun e Sumiswald/BE. Scola elementara a Favugn, gimnasi a Cuira, studi da giurisprudenza a Turitg, lic.iur. 1981, patenta d’advocata 1983 e da notara 1986, dr. iur. 1990 («Voraussetzungen der Konzession bei Radio und Fernsehen»). Actuara ad hoc da la Dretgira chantunala 1981–87, advocata e notara cun in agen biro 1987–98. Giurada 1985 e mastrala dal cumin da Trin 1991–97, vicepresidenta da la PPS grischuna 1989–98, commembra dal Cussegl grond 1994–98. Sco emprima dunna cussegliera guvernativa dal Grischun 1999–2007 (presidenta 2001 e 2005, Departament da finanzas e militar, il 2007 Departament da finanzas e vischnancas). Presidenta da la Conferenza dals directurs da finanzas Ost dal november 1999 fin l’october 2001, commembra (a partir dal 2000) e presidenta (a partir dal settember 2001) da la suprastanza da la Conferenza dals directurs chantunals da finanzas, a partir dal 2001 commembra dal comité directiv da la Conferenza da las regenzas chantunalas. Actura decisiva tar l’emprim referendum chantunal en l’istorgia dal Stadi federal cunter l’uschenumnà Pachet fiscal da la Confederaziun ch’il pievel ha refusà ils 16 d’avrigl 2004. Commembra (2004–08) e vicepresidenta (a partir dal matg 2007) dal cussegl da banca da la Banca naziunala svizra. Elegida cussegliera federala al lieu da Christoph Blocher ils 12 da december 2007 (Departament federal da giustia e polizia, dapi l’october 2010 Departament federal da finanzas, 2012 presidenta da la Confederaziun). Quest’elecziun cunter la voluntad da sia partida ha provocà l’expulsiun da la PPS grischuna da la partida-mamma svizra e secessiuns entaifer las partidas popularas d’auters chantuns (oravant tut Berna, Glaruna, Turgovia). Adolf Collenberg