Ils noms da las fluors
Mincha flur es in fuond ün grond miracul. Quellas fluors chi creschan vi dal grip. Quellas chi vivan be aint illa aua. Quellas chi as chatschan tras la naiv.
Mincha flur es in fuond ün grond miracul. Quellas fluors chi creschan vi dal grip. Quellas chi vivan be aint illa aua. Quellas chi as chatschan tras la naiv.
Quellas chi s’inscuntra be in üert e tuot quellas dalöntsch da tuot ils üerts cultivats. Las fluors han adüna dat in ögl a l’uman, e i nun es da’s dar da buonder cha l’uman ha tscherchà e chattà noms per quistas fluors ch’el avaiva gugent. La gianzana, la machöa, la grusaida…
L’astra
Eu guard da not vers il tschêl staili, da di dun eu ün sguard al sulai. Quai sun ils «asters». Immez straglüscha la glüm ed intuorn ed intuorn as schladan ils razs. E sch’eu inscuntr l’astra, la flur, schi es ella fich sumgliainta ad ün aster vi dal tschêl, ella muossa seis plümatsch da glüm immez ed intuorn ed intuorn ils razs chi sun violet clers. Duos culuors chi’s cumbüttan e chi plaschan da pais. Il vierv aster vain da la Persia, es gnü surtut sco astron dals Grecs e dals Romans in fuorma da aster: Aster alpinus.
L’alvetern
Il nom alvetern es üna adattaziun rumantscha dal nom tudais-ch Edelweiss. Quai sun noms ün pa romantics e brav moderns. Fich güst es il term botanic: Leontopodium alpinum. Leon es il liun e podium es seis pè, sia tschatta cun quels plümatschins loms sco chi’d ha eir quista flur. La famiglia de Planta da Zuoz varà tschernü a seis temp la planta dal liun sco voppa e sco simbol da la stirpa.
La grusaida
Per quista flur muossa il DRG üna carta dal Grischun ingio chi’s vezza chi dà be in nos chantun Grischun rumantsch nouv noms per quista flur: Striauna, crestatgiet, matg d’alp, flur cot, flur d’alp, saletscha, flur scuserla, brunzina. … Mo da tuots nouv am para il plü bel il nom grusaida. In mincha cas e’l – sper scuserla – il plü vegl, ün preroman, quai es fich interessant cha eir la botanica rumantscha cuntain ün pêr terms preromans. Nos pled grusaida ha paraints giò’l Trentin: Corsai, grossal, sgrossen. La fuorma grus-aida es sco larsch-aida, sco Buogn-aidas ün term per ün cuntegn, in quist cas da grusaidas.
La machöa
Attenziun, il nom da la machöa es darcheu ün da quels noms alpins, preromans; damaja dals plü vegls noms chi’s cugnuoscha. Nus dschain in Engiadina la machöa, our’il Tujetsch dischna la mitgegia, giò las Dolomitas magoia e magöia, e giò l’Friul maguoia. Fich bel co cha l’intera Rumantschia as raduna intuorn quista flur chi’d es üna da las plü admiradas. Chi chi’d es bun da’s fermar sur il chalsch da quista flur e d’admirar co cha’l cotschen e l’orandsch da las petalas van ün in tschel. – Interessant esa cha in plüs cumüns d’Engiadina Bassa nu’s discha la machöa, mo la fanzögna, a Scuol dafatta la manzögna. Quai am para dad esser üna alliteraziun tardiva, üna da quellas pitschnas confusiuns da la lengua. – La blera glieud nu sa chi dà duos differentas machöas, la Lilium croceum ssp crocewum, chi’d es fich derasada e la Lilium croceum ssp bulbiferum cullas bleras bulbillas chi’s fuorman vi dal monch. Quella daja be in Val Müstair, in Engiadina Bassa, our a Tavo ed in ün lö giò’l Tessin
Aquilegia alpina
Quist nom es s-chet e net latin: acqua + legere, quella chi ramassa aua, manià es il chalsch chi t’illa ramassa. I dà lura eir otras fluors chi sun cuntschaintas per lur economia d’aua. La plü cuntschainta sarà l’Alchemilla chi, pervia da seis misteris cull’aua, ha surgnü il nom ch’ella ha. I dà in Svizra quatter differentas aquilejas. La plü bella e gronda es l’Aquilegia alpina. Quella es bain rapreschantada in Engiafin’Ota, mo nu tendscha gnanca cun üna planta giò pro nus in Engiadina Bassa. Da l’aquileja s-chüra n’haja üna regordanza da meis temp d’infanzia: Nus d’eiran its a Zernez aint in üert a far cul fain. Bap vaiva cumanzà a sgiar il prà. Nus spettaivan da pudair far oura chanvà. E qua d’eiran fluors, quai d’eiran andinas, adüna tschinch andinas chi staivan in rinch. Che bel, che inschmanchabel bel cha quai d’eira.
Las gianzanas
Las gianzanas sun fich bain rapreschantadas in Svizra. I da quia 33 differentas spezchas sainza quintar las desch differentas gianzanellas. Seguond Plinius deriva il nom d’ün ultim rai da l’Illiria, da Ghentios. Quist Ghentios sto esser stat il prüm a scuvrir las forzas medicinalas da las plantas, da gianzanas e dad otras. Chi sa scha’ls lambichs cha nos vegls dovraivan per arder ragisch gianzana derivaivan da Genthios? – Per gnir da vera la gianzana da l’ost, la Genziana pannonica, suna viagià cun ami Daniel Lansel p.m. fin giò’l Toggenburg, e là tilla vaina vissa, mo be là vain’la avant in Svizra.
Las margarittas
Margarita es ün pled grec e voul dir perla, perla preziusa. E propcha, a m’approfuondir in quista flur vezza la perla, cul plümatschin da glüm immez e’ls razs albs chi spondan glüm. Mo lura stöglia tour suot ögl il plümatschin. Eu stögl verer, scha quellas forsa 50 parts sun creschüdas in dischuorden, o schi’d es eir quia ün grond uorden botanic.
Gesu ha dit in la predgia sül Munt: Nu büttarai vossas perlas davant ils porchs, per ch’els nu las traplan suot cun lur peis, e’s volvond vers vus as s-charpan. Aint il text grec sta il pled margaritas, e Bruegel ha pitturà il paur chi sterna margaritas davant seis quatter porchs.
O suldanella chara
Chi chi’d ha vis in muntogna co cha las suldanellas as chatschan tras la naiv: – là es üna amo suotaint, là ün’otra, mo là sü esa üna gruppa chi sta a sulai – chi chi’d ha vis la vitalità da quista pitschna fluoretta nu tilla invlidarà plü. Las föglias verdas da quista planta sun arduondas sco munaidas, sco «soldi», e dalander dess derivar il nom da la flur. – Cur cha nus giaivan in sesavla classa a Zernez vaina imprais dal magister Burtel la chanzun da la suldanella: «O suldanella chara, cling clang, cling clang, cling clang…». Quai sun quels pitschens acquists chi s’ha tut cun sai fin in ota età. Üna chanzun per üna flur. Nu stessa dar chanzuns per tuot las fluors?
Minchülettas e rocas
Blera prada es in mai plaina stachida da minchülettas, id es minchülettas sco naivü. I sun millis e millis. Ma ingün nu sa dir d’ingionder cha quist nom deriva: Minchületta. A S-chanf esa para da quels chi pronunzchan linchünettas, mo quai nu güda inavant. Tschel nom es cler: las rocas. Nossa vaschina a Scuol ha dit ün di: Nus vaivan üna souretta chi’d es morta cun mangiar rocas, minchülettas d’utuon. In latin tuna il term crocus. Eu n’ha vis cha rocas sun üna jà minchulettas da prümavaira e tschella jà quellas d’utuon. Perche ch’üna planta ha dad esser üna jada mangiabla e tschella jà da ferm tössi, la terza jada buna masdina?
La plantaja largia
Da mats a Zernez pigliaivan nus üna da quellas föglias largias da la plantaja e «traivan marusas», ün mat traiva dad üna vart, tschel da tschella, la föglia as s-charpaiva e pelplü cumparivan ils nervs, fils lungs dad ün pêr centimeters. Ils fils chi gnivan a visaviert d’eiran las marusas, quantas marusas! – La plantaja es da chasa a l’ur da la via, eir sülla senda. Ella ha jent scha la glieud trapluna lasura. La sumaglia ad üna planta d’pè. Perquai ha’la nom plantaja
Quists sun stats hoz üna partida da noms da fluors. Tschella jada cuntinuarana. I’s sto savair cha in Svizra vivan arduond 2500 plantas. Da quellas lönch na tuottas nun han ün nom rumantsch. Mo id es gnü oura üna nouva ediziun da la Flora elvetica, e là s’haja tut aint eir üna gronda pruna da noms rumantschs, la plü gronda survista da noms rumantschs chi’d exista. Duri Gaudenz, Scuol
Wir bitten um euer Verständnis, dass der Zugang zu den Kommentaren unseren Abonnenten vorbehalten ist. Registriere dich und erhalte Zugriff auf mehr Artikel oder erhalte unlimitierter Zugang zu allen Inhalten, indem du dich für eines unserer digitalen Abos entscheidest.
Bereits Abonnent? Dann schnell einloggen.