Il punct culminont dil liberalissem sursilvan

Adolf Collenberg ha dau investa ella dinastia dils Latours da Breil

Excuors historics ella derivonza svizra ein actuals, ed en quella rama han las explicaziuns dil historicher Adolf Collenberg senz’auter plaz. Divers exponents dalla famiglia Latour da Breil ein buca sulet stai activs sin palancau politic en Surselva ed el cantun Grischun. Cuntinuadamein han els representau il Grischun ell’assamblea federala a Berna el decuors dil 19avel tschentaner. Intensiv ei Adolf Collenberg sefatschentaus cun ils Latours da Breil avon treis decennis e publicau ina lavur scientifica 1982. Dacuort ha el refrestgentau sia savida e presentau in schatg da sias enconuschientschas a caschun dad in’occurrenza organisada dil Forum cultural dalla vischnaunca da Breil en casa da scola a Danis. Adolf Collenberg ei seconcentraus sin il temps dil 19avel tschentaner e sin treis exponents dalla famiglia de Latour activs da medem temps sin palancau politic en ed ordeifer la Surselva. Tuts treis giurists e malgrad ch’els valan sco representants dalla vart liberala catolica ein lur imaginaziuns davart igl avegnir buc adina s’accordadas. Quei vala segir per Pieder Antoni de Latour, 1778 entochen 1864, in representant dalla veglia aristocrazia grischuna. El ei gia baul sedrizzaus encunter l’incorporaziun dil cantun Rezia ella Helvetica e suenter la curdada da Napoleon ei il Pieder Antoni de Latour s’engaschaus cun auters per reconstruir l’independenza dalla veglia republica grischuna, adumbatten. Pieder Antoni de Latour valeva sco grond possessur da terren a Breil, ei staus mistral dalla Cadi ed ha fatg part dil cussegl grond dil cantun Grischun varga 30 onns.

Piuniers dalla pressa romontscha

Il «landrechter vegl» ni «l’uolp» sco el vegneva pari numnaus ha gia sco president dalla Cumpignia da mats da Breil capiu da stuffientar la veta alla representanza politica dalla vischnaunca da Breil e dalla Cadi, sco Adolf Collenberg ha explicau a moda divertenta. Cun l’entira cumpignia da mats ei Pieder Antoni sepresentaus avon la dertgira a Trun. Pieder Antoni de Latour vala sco piunier dalla pressa romontscha sco confundatur digl organ «Il Grischun Romontsch» cumparius l’emprema ga igl onn 1836. Sco confundatur da quei organ segna aunc in auter de Latour, igl Alois, 1805 entochen 1875, nevs da Pieder Antoni, il «landrechter giuven». Sper diversas incaricas da derschader ei Alois de Latour staus deputau el cussegl grond duront treis decennis, ha representau il cantun Grischun el cussegl naziunal e dils stans ed ei staus cusseglier guvernativ. S’exponius ei igl Alois de Latour fermamein sin palancau dalla scola. Tras e tras ina persunalitad da tempra liberala ha el deliberau l’instrucziun dalla scola populara ord il maun digl uestg. Secapescha ch’il «Grischun Romontsch» ha surviu sco organ da partida per derasar la nuviala liberala. Adolf Collenberg ha purschiu in schatg da citats sco perdetga dalla vehemenza dil cumbat dils bustabs. A Mustér ei la vart conservativ-catolica seradunada entuorn la famiglia Condrau cun in agen organ publicistic e rebattiu cun buca meins vehemenza la vusch liberala dils Latours da Breil.

Carriera interrutta anetgamein

Il tierz dils de Latour da quei temps, il Casper de Latour, quinau digl Alois, naschius 1827 ei gia morts igl onn 1861. In malcostas ha terminau anetgamein sia carriera politica. Tenor Adolf Collenberg ina carriera cun bunas ambiziuns per in sez el cussegl federal. Officier, commember dil cussegl grond, mistral dalla Cadi, cusseglier guvernativ, cusseglier dils stans e cusseglier naziunal entochen igl onn 1861. El ha terminau siu mandat politic sco vicepresident dil cussegl naziunal. S’engaschaus ei Casper de Latour per ils fatg da scola e denter auter per la lingia da viafier dil Lucmagn. La fin dall’influenza politica dils Latours en Surselva ei stau la fin dalla vart liberala-conservativa. Adolf Collenberg ha visau agl engaschi da Casper Decurtins da Trun che ha implantau il spért catolic conservativ en Surselva. In spért beinmantenius entochen els onns 50 dil tschenater vargau, il spért dalla lavina nera. Igl auditori dallas explicaziuns e la moda da s’exprimer dad Adolf Collenberg ein stai perdetga dad in’excursiun historica ordvart interessanta e divertenta.