El vala buc in rizer, schebein ch'el fuss in Svizzer
Caifas, il parsura dil Cussegl grond dalla Sinagoga, tingla cun quels plaids Cristus, processaus e truaus en la Passiun da Sumvitg. El fa orda Cristus in Svizzer.
Caifas, il parsura dil Cussegl grond dalla Sinagoga, tingla cun quels plaids Cristus, processaus e truaus en la Passiun da Sumvitg. El fa orda Cristus in Svizzer.
Aspects linguistics dalla Passiun da Sumvitg
da Alexi Decurtins
E quei d'in temps ch'il Grischun fageva gnanc part dalla Confederaziun. El lungatg da Ligia Grischa, sco il sursilvan vegneva numnaus, ha Cristus buca plaz sco vischin. El vegn bullaus sco Svizzer.
In spieghel romontsch
La Passiun da Sumvitg, il monument litterar ord la secunda mesadad dil 18avel tschentaner, han ins numnau il «Heliand» (epos german, entschatta 10avel). Cheu sco leu sedistacca Cristus sco herox d'in pievel. En nies cass forsa era in cert simbol e cunterfei romontsch.Oravontut Caspar Decurtins e Pieder Tuor, plitard Gion Deplazes ed Aluis Maissen, han intercuretg, presentau ed evaluau ils fatgs e detagls.
Passiun sco process criminal grischun
Il toc dramatisescha la Passiun sco in process criminal tenor l'isonza dalla tiara. Surprendents ei il bugl dil text biblic e da sias informaziuns cul ritual dil dretg cumin.Igl intent ei da far ordlunder in eveniment situaus en la veta da mintgadi e localisaus en la cuntrada. Il pievel duei veser ed udir ils schabetgs cun agens egls ed ureglias. E quei che quenta en la presenta contribuziun: El duei suandar els en siu agen lungatg e cun las diversas fauldas, fatschas e pusseivladads da quel. La viarva ritmisada, cun remas, allitteraziuns ed assonanzas, accentuescha il tun popular.«Il malfatschent che nossa schuldada ha fatg perschunier, ei cheu maneivel sin quatier». «Cuntut, o Caifas! Sin tiu fatg zun bein dai adatg!». «Gie, gie, la sentenzia fagein, e nuot targlinein!»
Autur nunenconuschent
Cuntut ch'ei setracta d'in drama religius, eisi pauc probabel ch'in spiritual sulet hagi realisau il libretto. Plitost ei igl autur staus ina persuna cun experientschas politicas ed administrativas e cun damogn dils fatgs da dertgira. Quels ein il coc ed encalchen dil drama. Forsa ha in honor e magnat dalla Cadi tratg ils fils.Ha el giu in anteriur model tudestg u svizzer a disposiziun per sia creaziun? Quei savess pér in studi cumparativ eruir. La denominaziun dils biars acturs, abstrahau dalla nomenclatura biblica enconuschenta, ensiara curios nums hebraics, egipzians, grecs e romans (Josafat, Raban, Lisias, Ptolemeus, Rosmafin, Pausanias etc.) Els ein per part d'anflar era en la Passiun da Lumbrein. Quei lai sminar ina tradiziun scretta pli veglia.
Lungatg giuridic en rocla
La part giuridica ei pli impurtonta e decisiva che la historia biblica sezza. Entuorn ella vegnan filadas las discussiuns, tgisas, supposiziuns, invectivas, attaccas, defensiuns, ils preparativs formals e las resalvas.El decuors dil drama sesviluppescha e crescha il lungatg sco ina lavina. Buc il davos la part giuridica cun l'intervenziun en corda dils dignitaris ed assistents.Enqualga, per semeglia ellas defensiuns da Cristus, en moda raschuneivla. Cun senn e patertgament e cun recuors agl argumentari giuridic.Il giudezi vegn duvraus dils «buns» (omnes boni). Denter ils gests sesanflan Nicodemus, Josef d'Arimatea, Joram e Simon. Autras gadas en moda animada e passiunada. Adversaris dil Nazaren ein Anas e Caifas, plinavon Raban e Saduceus.Ils partisans dil mal (omnes mali) sepagan buca da raschun. Els entran en scena culs rabins e cunzun cun vischanders inferiurs e faulsas perdetgas. Tuts sedrovan da sefar valer. Mintgin ha sia versiun. E quei fa ch'ins vegn confruntaus cun in lungatg spess e colurau, elevau ed eligiu, ni rubiesti e maldulau, gruppaus tut tenor la situaziun en in viv crescendo.Lu in che seprofilescha pli e pli sco accusader: Soliman. El lai ora il fel ed ei specialist da tuccas e beffas. Activs ed agressivs tochen la fin ch'el triumfescha sco mussadur/advocat dalla cunterpart.«Ei quei buca ina gronda temeritad (gagliardia) che meritass d'esser strufegiada cun melli morts» (dad esser miraus en vivs; dad esser barschaus vivs; dad esser archibusaus/sittaus giu; dad esser strunglaus; da murir silla roda).«El (Cristus) cuora pertut las vischnauncas, vitgs, burgs e marcaus e muossa novas ductrinas, las qualas nossas 'Ligias' pon buca surpurtar». El sepresenta sco «doctur dalla lescha». Denton: «El ei (mo) doctoraus dil Bov e digl Asen enten la stalla da Betlehem».
Ina gliesta da sentenzias-clav
Il lungatg giuridic romontsch ei savens ina copia dil dretg german. Lu havevan ils Romontschs aunc la forza da midar ed adattar quel en moda surprendenta. Plitard culs studis da giurisprudenza ein arrivadas e sederasadas abundontamein era noziuns dil dretg roman.Sco avis ed entruidament als pertuccai cuntegn la Passiun in catalog da sentenzias-clav che partan da quellas fontaunas. E quasi adina ein ellas unidas per megliera capientscha cun ina versiun romontscha.Ins sto schar s'exprimer e confessar igl inculpau, avon che condemnar el. Mo tgei schabegia, sch'el quescha sc'in met! Gnanc aschi sempel!Qui tacet, consentire videtur/Tgi che quescha, approbescha/conferma.Denton dat ei era l'opiniun cuntraria: Qui tacet, non consentire nec affirmare videtur/Tgi che quescha ni consenta ni confirmescha senz'auter.
Buca rugadar en misteris privats
Con lunsch duei il derschader ir cun rugadar e sfugliar en caussas internas e privatas?De internis non iudicat praetor/Da caussas internas po ins buca truar.Sche Cristus di ch'el seigi il Fegl da Diu, sch'ins pretenda ch'el scatschi il demuni tras belzebuob, ch'el fetschi striegn, ch'el vegli disfar e reconstruir il tempel. Sch'ins di ch'el seigi in glisner, in fauls profet, ch'el rumpi e violeschi il sabat, ch'el beibi e magli culs publicans.In caum impurtont da quei ch'ins savess numnar «caussas interiuras» ei la tema da cardientschas blauas e da cardientschas vid strias. «Eisi buc aschia che 'malas strias' fan aunc ozildi tempiastas e malasauras, cunzun sin particulars dis da fiasta?»«Ti bi cumpogn, cun tes zauberkunsts ne striegn has ti fatg il spot e dau il truz». «El (Cristus) ei in scolar dalla scola nera».Quei fa endamen il temps baroc dil 16 e 17avel tschentaner cun sias superstiziuns e sias persecuziuns.
Saver lungatgs ei quei che munta
Spért baroc flada era el plascher da mobilisar e duvrar bein u mal tut ils lungatgs ch'ins enconuscha. Il latin dominescha ils renviaments dalla reschia mo era il lungatg giuridic.Cunzun en muments da gronda pissiun ed agitaziun fa il tudestg buns survetschs. «El carteva ch'el enten Israel e per tut la Giudea fussi persuls 'han in Corp'» (Hahn im Korb)!Ni Caifas che dat liber vau a sia malaveglia: «Potz tausend Sack voll Mehl», ni «Poz felti bulagia. Quei fuss buca per nus» (sch'el muress en perschun). Soliman manegia che Pilatus, ch'el vegli ni buc, stoppi dar audienza. «Das ist seine Schuldigkeit», quei ei ei siu duer.Mo ei capeta era ch'il discuors dat el talian. Achias: Queste cose sono bagattelle da poco, sentire (jeu hai udiu) cose più orrende. Caifas: Dite pur, senza paura! Se queste sono bagattelle da poco. Quali sono le orrende?L'admoniziun da Josef a Pilatus: Considerate e pensate quello che fate (dei bein adatg tgei che Vus fageis!)
Ils Romans stattan sur la tschaghera
Il derschader e «blutrichter» roman, Pilatus, sefutra da tut quei. Pils rabins/spirituals gedius ei la caussa differenta.Nemo potest esse accusator et testis/ Negin sa esser plunschider e perdetga a medem temps. «Qual tschentament permetta/lubescha da tgisar e perdetga dar?»Actore non probante, reus est absolvendus/Senza mussaments perschuadents, sto igl inculpau vegnir relaschausNecessitas non habet legem/La necessitad ha buca lescha (en cass urgents sto ins far sco ins sa e po, «Not kennt keine Grenzen»).Si fueris Romae, romane vive, si fueris alibi, vive sicut ibi/ Sche ti eis a Ruma, viva sc'in burhgeis roman, sche ti eis autrora, viva tenor l'isonza dil liug.Iudici autem non legitime interroganti non est respondendum/Ad in derschader che fa damondas illegitimas, ston ins buca rispunder.In ore duorum aut trium stat omne verbum/ En bucca da dus ni treis vala in plaid senza resalva (manegia Caifas, era sch'ei setracta da perdetgas dubiusas).Audiatur et altera pars/Ins laschi vegnir a plaid era l'autra part.Distinguo, jeu distinguel, quei ei in grond plaid. Jeu distinguel, la via dil dretg semida. La via dils fatgs ei differenta. Jeu sai pia conceder ni snegar.Enqualgadas setracta ei da proverbis generals:Cui fortuna fovet, sponsa petita manet/Tgi che ha cletg, meina la spusa a casa.
Detagls dalla procedura
Allas autoritads (dertgira) s'auda il pli grond respect. Quel s'exprima viceversa en titulaziuns bumbasticas senza fin: «Vossa Maiestad, Sia Sabientscha., illustrissims Signurs temporals, reverendissim signur», en tetels talians: «Signore, Signori magnifici» en fuormas tudestgas «gestrenger Herr Sekretär» e franzosas «Votre humble serviteur» (Vies humiliteivel survient).Ils buns admoneschan Herodes sco derschader da gie buca far damondas (questiuns) suggestivas, v.d. da buca insinuar e dictar sez quei che las persunas han da dir el process.Pli che mo impurtonts ein ils stedis avis als secretaris, canceliers ed actuars da nudar e protocollar las discussiuns ed ils conclus tenor lescha. Plaid per plaid. «Josef! Uarda tgei che ti tschontschas, schiglioc vi jeu tei protocollar».Ils adherents dil mal, fan adina attent da buca piarder temps cun: finezias ni subtilezias giuridicas e puntilezias civilas. Far la caussa aschi spert sco pusseivel giud rucca.
Dretg e politica
Il text dalla Passiun advertescha da sbagls/falliments da politica. El ha bunas raschuns persuenter. Dretgs e leschas ein ina caussa, las realitads politicas in'autra. Ils rabis dalla sinagoga han tema da piarder lur pussonza. Jesus numna els «Ina razza da vipras».Pils Romans, occupaders dalla tiara, quentan uorden e ruaus. Els han entamaun l'administraziun, la schuldada e la polizia. Da lur far e demanar ston els render quen a Ruma. E leu regeva in tiran patentau, igl imperatur Nero. E cun lez cunvegneva ei dad esser bein en mongia.Als rabins tucca ei perquei da tschercar ed anflar il caraun per vegnir giu dil fatg. Els renconuschan per l'ina buc il dretg imperial/Kaiserliches Recht. Consequentamein fan els sezs buc in pass avon dertgira.Per contonscher lur finamira arvan els diltut il truchet da malezias, rampins, lestiadads e corrupziun. Luvrar indirectamein, cumprar vuschs e perdetgas, scurvanar Cristus dil bi e dil bein.«Il pli grond birbant dil mund», «ina berba e lestia uolp», «in burgher malign», «in che va entuorn cun femnas da pauc bien num, sco denter autras Maria Madleina, publica pucconta e screditada en gl'entir Gerusalem», «in che sa far miraclas» (miraclas sa mintga femna veglia far!). Nus lein perquei catschar stitgettas, v.d. nus lein far tschettabigiet («tschatscha bigiet») cun el.En lur prescha han ils rabis commess grevs sbagls formals. La fermonza (captura) da Cristus ei sefatga senza haver indezis sufficients. Pia ei il «process informativ» nunvaleivels.Caifas, il parsura dalla veneranda Sinagoga da Gerusalem, ed Anas, igl aultsacerdot e sir da Caifas, sebasan silla lescha mosaica. Cristus sbetta quella e e leventa tenor els il pievel.La tgisa ei clara. Igl ei meglier ch'in sulet mieri, sinaquei ch'il pievel mondi buc alla malura. Expeditum hominem mori pro populo, qua ut tota gens pereat.Mo Pilatus, il statalter e «lanfleger» da Ruma a Gerusalem, ei ina stuffia buccada ed in grev impediment leutier. Ei ha num far ina deputaziun tier el. Persuenter tarmett'ins Sia Sabientscha, il landrehter (capitani) Diarabias.Cunquei che Jesus ei in iester «forestier» da Galilea, metscha Pilatus dalla trapla tendida. La Galilea (superiura) s'auda buc en sia giurisdicziun. Retg da quella ei Herodes II.E lez sepresenta sco in magnat dètg raschuneivel. La discussiun per perschuader el daventa zun animada. La partida dils rabins renfatscha a Herodes ch'el sez seigi screditaus e notorics per in rumpader dalla letg; el hagi numnadamein priu la dunna da siu frar Filip; el hagi fatg tigliar giu il tgau a Gion Battesta sin giavisch da sia dunna Herodias. E Gion Battesta eri, il meins ch'ins sappi da dir, in auter schani e cumpogn che Cristus. Per ina vera sentenzia tonscha ei buc.Turnei tier Pilatus! Annas sa buca capir il secuntener da Herodes. Mo lez, Pilatus, sto proceder. Josef vegn munaus defensur/mussadur/procuratur/advocat da Jesus.Soliman, il capitani, daventa procuratur dalla part plunschenta.Ils dus vegnan seramentai sin fundament dalla fuorma el cudisch «juramentum malitiae». E confirmeschan quei cun metter dus dets sin la bitgetta.Soliman: «El (Cristus) ha commess il crimen laesae maiestatis». El ha commess in malfatg encunter la maiestad suprema.Ei drova la finala perdetgas. Il meglier perdetgas ocularas (testis ocularis). Mo co s'enschignar sche quellas ein parzialas/partischontas? Sche tuts ein «parzialists»?Nos enim habemus legem et secundum legem debet moriri. Ed en gliez cass ei la caussa evidenta. «Quei che la pluralitad fa, sto valer, quei ei il cumin parer».Pilatus tema da curdar en disgrazia tiegl imperatur a Ruma. El anfla zuar negina cuolpa e lava ses mauns en innocenza. La finala rumpa el la bitgetta e trova (truescha).La schliata cunscienzia seregheglia. Mo el vegn consolaus da Lisias: «Vossa Excellenza: In che mida meini, ei era in um». Da Pausanias, ins sto saver setschecher: «Cunzun cu la caussa tucca memia tier alla pial». Da Sapinus: «Lu sto ins buca uardar aschizun tgei ch'il dretg camonda». Da Lisias: «Ins sto dar suenter e volver il manti suenter il luft, schar cuorer l'aua engiu ed il fem ensi».«La sentenzia ei fatga, la spada ei tratga». La cunzina vegn dada als schumbraders ed al Tambur grond da muentar il rataplan, da semetter sin via e dar l'entschatta «alla fiasta» (sic).
Epilog
Arrivai alla fin dalla Passiun sigl ault da Tresch cul sulegl sin ir da rendiu, havevan ils fideivels buca mo viviu sentiments e pitgiras, els havevan era giu in bogn da lungatg scosauda.«La dertgira ei ina caussa zun biala, buna e niebla. Ella vegn menada e duvrada da treis persunas, numnadamein tras il derschader e da quel che metta il plogn e da quel dalla risposta». Ella duei esser transparenta, e sco ins vegneva buc unfis da repeter, «tarlischonta sco il clar sulegl da miezdi».Nobla pilver, sch'ils «falliments da politica» prendessen buca en la Passiun da Sumvitg sco autrora savens il surmaun e fagessen ordlunder ina caricatura.Aunc avon il giug dalla Passiun havevan ils da Sumvitg giu denter els scarps, rabantschas ed intrigas. Ils «fratists», ils adherents dils paders caputschins ch'ins leva allontanar, ed il «pretists», che favorisavan la vegnida da spirituals seculars, cumbattevan senza schanetg in cun l'auter. Quels rizsrazs denter 1748-61 han formau in serius funs e memento per la Passiun. Las zaccuossas paran da sepalesar vinavon en quella.Il burgheis da Sumvitg, sur Augustin Tgetgel de Fontana, eligius 1761 sco plevon, – el ha realisau treis gadas la representaziun -, ha carteivel pesequitau e resentiu el viv buca mo ils eveniments dalla Passiun, mobein era il squetsch dils svaris che han giu precediu quella.
Passadis e citats ord la Passiun ein adattai a scripziuns modernas. Il tex original sesanfla en la Crestomazia retoromontscha, volum 13, 18-83.
Wir bitten um euer Verständnis, dass der Zugang zu den Kommentaren unseren Abonnenten vorbehalten ist. Registriere dich und erhalte Zugriff auf mehr Artikel oder erhalte unlimitierter Zugang zu allen Inhalten, indem du dich für eines unserer digitalen Abos entscheidest.
Bereits Abonnent? Dann schnell einloggen.