×

Dal temp da Culan da Crestaulta

Las epocas da la preistorgia vegnan fixadas sistematicamain pir dapi il cumenzament dal 19avel tschientaner. Il preistoricher danais C.J. Thomson (1788–1865) ha fundà il sistem da las trais periodas.

Südostschweiz
15.04.11 - 02:00 Uhr

Las epocas preistoricas en il Grischun en survista

Tenor quel vegn l’istorgia culturala da l’umanitad dividida en in temp da crap, da bronz e da fier. Tranter il 1880 ed il 1912 han ins stgaffì ils sistems anc oz valaivels per structurar la preistorgia europeica.

Il temp da crap è l’epoca la pli veglia e la pli lunga en l’istorgia da l’umanitad. Ils pli vegls utensils construids da l’uman dateschan d’avant 2-–3 milliuns onns ed èn vegnids chattads en l’Africa da l’ost. Pir ils utensils a piz, chattads en l’Africa, l’Europa dal vest, la Peninsla Iberica, l’Asia Minura e l’India, permettan d’attribuir ils utensils geograficamain e tipologicamain dal punct da vista da lur svilup.

Avant circa 50 000–40 000 onns eran apparentamain abitadas zonas climaticas pli chaudas sco era zonas main ospitaivlas en l’Africa ed en l’Eurasia. L’uman è alura sa derasà en l’Australia ed avant ca. 25 000 onns en l’America. Cun l’invenziun da furmas economicas productivas – il puresser primitiv – avant ca. 10 000 onns è la populaziun creschida fermamain. Quai è stà ina premissa per in’ulteriura divisiun culturala.

Il temp da crap en il Grischun

Ils emprims fastizs umans (chatschaders) scuverts en il Grischun dateschan d’enturn 10 000 a.C. (temp paleolitic tardiv) ed èn vegnids mess a la glisch il 1998–99 sin il territori dal Marsöl/Cuira. Grondas parts da las Alps grischunas eran da quel temp cuvertas da glatschers.

Dal temp mesolitic (8500–5500 a.C.) exista fin oz pir in sulet lieu da chat (Tec Nev/Mesocco). Objects mess a la glisch en la Val Son Giachen limitrofa laschan dentant sperar ch’ins possia scuvrir en l’avegnir auters lieus da repaus da chatschaders dal temp mesolitic era en il Grischun.

Dal temp neolitic (5500–2200 a.C.), l’epoca en la quala l’uman ha cumenzà a sa domiciliar ed a producir victualias, dateschan restanzas da plirs areals abitads: dal Tec Nev, da l’areal Zindel ed Ackermann/Cuira (Rosenhügel e Welschdörfli), dal Petrushügel (rumantsch er: Bot la Cresta)/Cazas, da l’areal Crestis/Tumein e dal Pian del Remit/Castaneda. La plipart dals abitadis neolitics eran concentrads en las valladas pli bassas ed orientads culturalmain vers il nord ed il sid. Spezialmain interessants èn ils fastizs neolitics d’araders, scuverts a Cuira ed a Castaneda. Era en valladas pli autas existan dentant indizis d’ina preschientscha umana durant il temp neolitic, p.ex. en l’Engiadina (cuvels a Zernez, Ova Spin/Pass dal Fuorn, Charnadüra/S. Murezzan) ed en la Val d’Avras (cuntgadella da crap perfurada ad Avras-Juppa); i sa tracta qua da lieus da repaus u d’objects pers da pasters e chatschaders. Da quel temp (ca. 3300 a.C.) datescha dal reminent er il famus chat da la mumia Ötzi en il Tirol dal Sid, er quai in mussament per la preschientscha da l’uman en las Alps gia en il temp neolitic.

Cultura da bronz interalpina

Ina colonisaziun intensiva dal Grischun è succedida pir en il temp da bronz (ca. 2200–800 a.C.). Ins ha chattà fin oz passa 50 abitadis da quel temp, p.p. era en valladas pli autas. Questa colonisaziun stat apparentamain en connex cun la tschertga da giaschaments d’arom. Dal temp da bronz existan interessantas structuras d’urbarisaziun: a Padnal/Suagnign, a Cresta/Cazas, a Crestaulta/Surin (vischnanca da Lumbrein), a Mottata/Ramosch, a Sennhof-Karlihof/Cuira ed en auters lieus han ins pudì cumprovar palissadas, construcziuns da travs e da pitgas verticalas, ma era entiras parts d’abitadis. A Padnal/Suagnign han ins perfin chattà ina colonia da chasas en ina lingia ed ina tala en trais lingias cun in’indriz da cisterna. Chats da fossas dal temp da bronz dattan perditga da sepulturas cun objects agiuntads per il temp da bronz tempriv (Surses/Donat) e da cremaziuns cun fitg blers objects agiuntads per il temp da bronz mesaun (Cresta Petschna/Surin, Padnal/Suagnign). En il temp da bronz tardiv paran d’avair existì cremaziuns e fossas d’urnas.

Dal temp da bronz mesaun (ca. 14./13. tschientaner a.C.) datescha l’enchaschament da la funtauna a San Murezzan Bagn, scuverta il 1907. La funtauna exista per part anc oz en sia furma originala. L’enchaschament da l’aua ha purtà a la glisch plirs objects da bronz, tranter auter era spadas ch’eran senza dubi plitost unfrendas ad ina divinitad da la funtauna che chats d’objects pers. Dal temp da bronz derivan era differents chats da munaidas, p.ex. in deposit a Montagna/Aschera cun objects da bronz sumegliants a barras e modens (furmas da cular) ed in chat da munaidas a Filisur. Daspera han ins chattà numerus objects singuls sco maneras da bronz, pizs da lantschas, gluvas da vestgadira, stilets, spadas, cuntels, bratschlets ed auter pli.

Dal temp da bronz, evtl. era dal temp da fier, pudessan datar finalmain las petroglifas a Carschenna/Seglias ed a Senslas/Tinizong. I sa tracta oravant tut da cuppins e da tschertgels concentrics, ma era da subjects antropomorfs e zoomorfs e d’auters dissegns. Ins na po betg dir cun garanzia, sche questas petroglifas stattan en connex cun acts cultics. Dal temp da bronz pudessan datar era intgins dals numerus craps-scalutta e dals craps cun dissegns dal Grischun (p.ex. a Tumihügel/Maladers, Pleun da Buora/Ruschein, Muota/Falera e.a.), entant che auters paran da derivar d’in temp pli vegl u pli tempriv, p.p. forsa schizunt d’ina epoca postromana.

Ils chats dal temp da bronz tempriv e mesaun, scuverts en il Grischun, paran d’appartegnair ad in circul cultural relativamain serrà ch’ins enconuscha sco Cultura da Crestaulta u (meglier) dal temp da bronz interalpin e che sa distingua relativamain bain da las culturas al nord ed al sid da las Alps. Quest circul cultural cumpigliava grondas parts dal Grischun, parts da la Val dal Rain alpina e dal Vnuost ed ulteriuras parts dal Tirol dal Sid. La populaziun dal temp da bronz interalpin viveva da l’agricultura e da l’allevament da muvel. La chatscha giugava mo pli ina rolla subordinada. En pliras vals vegnivan dentant era explotads minerals d’arom ch’ins tractava ed elavurava ad artefacts da bronz. Ultra da quai pon ins cumprovar per il temp da bronz in commerzi intensiv sur ils pass alpins.

Trais circuls culturals sa furman

En il temp da bronz tardiv (ca. 1300– 800 a.C.) paran autras culturas d’avair remplazzà per gronda part la Cultura da bronz interalpina (numnada pli baud Cultura da Crestaulta): numerusas culegnas èn sparidas durant quest temp, autras èn vegnidas substituidas. En il decurs dal temp da bronz tardiv è entrada la Cultura da Laugen-Melaun dal sidost (Tirol dal Sid) en l’Engiadina Bassa. Dal nord (Svizra Bassa/Germania dal Sid) è avanzada la Cultura da santeris cun urnas, cuvrida p.p. da la Cultura da Laugen-Melaun, vers il Grischun Central ed il Grischun dal Nord. Dal sidvest (Tessin/Lumbardia) è sa stabilida ina cultura tessinais-lumbarda dal temp da bronz tardiv en la regiun dal Mesauc. Uschia han cumenzà a sa furmar en il temp da bronz tardiv trais circuls culturals pli gronds en il territori grischun.

Durant il temp da fier (ca. 800–15 a.C.) pon ins constatar in svilup pli u main cuntinuant dals trais circuls culturals en il Grischun. En il Grischun dal Nord ed en il Grischun Central ha cumenzà a sa furmar dapi il temp da fier pli vegl il circul da las gruppas da las vals dal Rain alpinas. Ils emprims fastizs da quest circul fermamain influenzà da la Cultura (celtica) da Hallstatt èn vaschs cun dissegns cotschens e nairs (champ da fossas da Tumein, cuppetta da Favugn e.a.). En il temp da fier pli tardiv (circa 6. tschientaner a.C.) dominava en questa regiun ina fina cheramica grisch-naira cun musters bullads e rudlads e cun decors linears. Ins chatta questa cheramica, ch’ins soleva era numnar «cheramica da Tumein», en la Val dal Rain alpina da la Surselva fin quasi al Lai da Constanza. En las culegnas dal Welschdörfli e Sennhof-Karlihof/Cuira han ins era pudì observar interessantas structuras architectonicas.

Al sidost dal Grischun, en la regiun da l’Engiadina Bassa e da la Val Müstair, cuntinuescha en il temp da fier tempriv la Cultura da Laugen-Melaun. Quest circul cultural, che dispona d’ina tipica cria cun manetsch, derivava dal Trentino (Tirol dal Sid), cun il qual l’Engiadina Bassa furmava in circul cultural serrà. Lieus d’abitadi impurtants da la Cultura da Laugen-Melaun en l’Engiadina Bassa èn Suotchastè/Ardez, Munt Baselgia/ Scuol e Mottata/Ramosch.

La situaziun avant l’arrivada dals Romans

En il champ da fossas da Tumein, situà al pe da la vischnanca, han ins chattà sulettamain urnas da cremaziuns. Quest circul cultural dal temp da Latène tempriv e mesaun (ca. 5.–3. tschientaner a.C.) dispona d’ina cheramica pli massiva cun furmas cumprimidas ed ornaments pli grops, l’uschenumnada cheramica da Schneller (gruppa da la val dal Rain alpina dal temp da fier pli tempriv). Questa cheramica è sa sviluppada senza dubi da quella da Tumein. En il temp da Latène tardiv (2./1. tschientaner a.C.) cumparan puspè plirs elements celtics en il Grischun dal Nord. Staziuns impurtantas èn Bot da Loz/Lantsch, Spundas/ Scharons e Bot Panadisch/Panaduz. En Surselva han ins chattà en las fossas da Trun-Darvella e da Luven sepulturas dal temp da Latène, influenzadas fermamain da la cultura celtica e lepontica.

Durant il temp da fier tardiv sa lascha distinguer al sidost dal Grischun (Engiadina Bassa e Val Müstair) l’uschenumnada Cultura da Fritzens-Sanzeno ch’è probablamain sa sviluppada da la Cultura da Laugen-Melaun. Las furmas tipicas da quella cultura èn las uschenumnadas cuppas da Sanzeno e quellas da Fritzens. Chats da la Cultura da Fritzens-Sanzeno existan per la plipart dals abitadis da la Cultura da Laugen-Melaun. Ins ha dentant anc strusch chattà fin qua objects da fossas da quest circul cultural. Blers supponan che questa cultura haja enconuschì lieus d’unfrendas da fieu, v.d. lieus cultics nua ch’ins sacrifitgava animals, ma era umans u pumaraida a differents dieus (p.ex. a Russonch/Scuol).

Al sidvest dal Grischun, en la regiun da las vals Mesauc e Calanca, chatt’ins ina terza cultura pli gronda ch’ins numna Cultura da Golasecca. Abitadis da quest circul cultural tessinais-lumbard èn strusch enconuschents. La Cultura da Golasecca è però attestada tant meglier tras chats da fossas. En il Mesauc han ins scuvert pliras urnas, ma era fossas cun interessants objects agiuntads (p.ex. situlas da bronz, cistas chavettadas, plattas da tschintas, fivlas, ureglins, cheramica, e.a.). A Castaneda han ins mess a la glisch fin qua passa 100 fossas cun numerus objects agiuntads (tranter auter era chantas cun tatotsch e per part cun inscripziuns). Era a Cama ed a Sta. Maria e.C. han ins chattà divers objects agiuntads a fossas. Tenor la ritgezza da tut quests objects da fossas para la populaziun da las vals dal sid dad esser stada ina sort d’intermediatura tranter il sid ed il nord.

Per quai che reguarda la situaziun etnica vegn postulà gia daditg ch’ils represchentants da la Cultura da Laugen-Melaun e surtut quels da la Cultura da Fritzens-Sanzeno sajan identics cun ils Rets, ch’il center da questa cultura retica sa chattia dentant en il Trentino (Tirol dal Sid) ed en l’Engiadina Bassa. Il circul da la Cultura da Golasecca al sidvest dal Grischun vala per regla sco circul lepontic u celtic-liguric. Il circul da las gruppas da las vals dal Rain alpinas, derasadas al nord ed en il center dal Grischun, vegn numnà circul cultural celtic u celtic-retic. Las truppas romanas vegnan ad avair inscuntrà en scadin cas ina gronda diversitad culturala e linguistica durant lur campagna militara, interprendida en las Alps grischunas l’onn 15 a.C.

Kommentieren
Wir bitten um euer Verständnis, dass der Zugang zu den Kommentaren unseren Abonnenten vorbehalten ist. Registriere dich und erhalte Zugriff auf mehr Artikel oder erhalte unlimitierter Zugang zu allen Inhalten, indem du dich für eines unserer digitalen Abos entscheidest.
Könnte euch auch interessieren
Mehr zu MEHR