Bia prestaziun publica e politica da success

Per la demissiun da cusseglier dils cantuns Theo Maissen

CUN THEO MAISSEN HA GIUSEP CAPAUL / anr DISCURRIU

Igl ei stau – sco quei ch’ei resorta da questa intervista – in grond engaschi per la Surselva, il Grischun e las muntognas en general. Era sch’el ha, en sia mudestiadad e prest schenadadad, buca vuliu trer sez ina bilanza, astga il contonschiu dar ella retrospectiva a quei meriteivel politicher gronda satisfacziun.

Vus essas vegni eligi 1994 – sco successur da Luregn Mathias Cavelty – el cussegl dils cantuns ed aschia saviu tener per ulteriuras quater periodas il «mandat sursilvan». Ussa seretergeis Vus. Co giudicheis Vus generalmein quei temps el cussegl dils cantuns?

Theo Maissen: Oravontut sun jeu fetg engrazieivels che mia partida, sco era votantas e votants dalla Surselva han possibilitau a mi da saver exequir quei mandat. L’experientscha la pli essenziala ei stau il sestentar per tschercar sligiaziuns tras ils cussegliers dils cantuns en favur dalla Svizra quadrilinga. Jeu hai experimentau – malgrad las diversas observanzas politicas – ch’il vuler secapir en respect vicendeivel ei directivs e decisivs. Dallas discussiuns resortan las differenzas denter las diversas cuntradas.

Nus vivin en in temps nua che tut sto ir spert. Co ei quei e lu la gronda spetga s’effectuau duront Vies temps a Berna?

En quei temps ei daveras bia semidau. Carschius fetg ei il diember da fatschentas, lur cumplexitad ed era la hectica, influenzada dils mediums da massa. La fetg ferma polarisaziun ei in problem pli ch’enconuschent gia da pli baul. S’augmentaus da num ei era il lobing persunal, dil qual ins sto sesdistanziar. Jeu ughegiel da constatar che la habilitad dil parlamentari concernent procedura e cumpetenza seigi sereducida. Savens mauncan experientscha e savida ch’ein mo d’acquistar cun dira lavur da basa. Plinavon s’effectueschan tecnologias novas aschia ch’ils parlamentaris sefatschentan dapli cun lur laptop che cul decuors dallas debattas. Sch’ins ei president d’ina cumissiun sa quei esser dètg malemperneivel, essend in tal sedepurtar visavi auditurs e cussegliers federals buc ual in mussament da gronda creanza. Era han ils mieds da massa la disa da surstrapazzar avon votaziuns ed elecziuns ils parlamentaris cun lur damondas. Jeu sun adina puspei surstaus davart la naivadad da separticipar a talas enquistas. Mia tenuta ei adina stada quella che jeu votel e vuschel sco parlamentari e buca gia ordavon en in u l’auter mied da massa.

Nua veis Vus mess accents specials e prioritads en la lavur parlamentara?

In accent evident hai jeu secapescha dau alla politica en favur dallas muntognas. Sco parsura dalla Cuminonza svizra da lavur per las muntognas (SAB) e sco parsura dalla Gruppa parlamentara per la populaziun muntagnarda sun jeu staus enzatgei sco in «guru» dallas muntognas. Aschia eisi adina puspei schabegiau che representants da regiuns urbanas ein s’informai tier mei davart temas specifics dallas muntognas. Sco cusseglier dils cantuns ein ins denton era dumandaus da sefatschentar generalmein d’aspects naziunals. Quei ha pertuccau l’economia, la politica naziunala, la planisaziun spaziala, tecnologia da traffic e communicaziun, survetschs da posta, politica da segirtad, scolaziun, scienzia e cultura.

Vus valis sco in ponderau, engaschau e zun cumpetent politicher. Vies interess ed engaschi ein sefocussai sils territoris da muntogna. Tgei veis Vus era contonschiu en quei grau?

La lavur principala sespleiga ellas cumissiuns. Cu jeu sun staus el cussegl dils cantuns vevel jeu priu avon da spitgar giu. Mo gia ell’emprema seduta dalla cumissiun dils 3 da schaner 1995 mava ei pigl artechel da lungatgs, che vegneva cumbattius massivamein dalla Romandia (Svizra franzosa). Aschia hai jeu dau giu spontanamein in votum sur da quei artechel. – Il suandont seigi mo reteniu plitost sco reminiscenzas: Aschia sun jeu daventaus in «car» cusseglier dils cantuns, havend dumignau atras a siu temps sco minoritad encunter la maioritad dalla cumissiun ch’il concept dalla Neat cul tunnel da basa al Gottard ed al Lötschberg ei vegnius decidius. Dameins cuosts hai jeu caschunau cun contonscher – encunter la veglia dil cussegl federal – che la launa-nuorsa vegni utilisada vinavon. Plascher han ins giu el Grischun cun dumignar atras la moziun da scumandar la valeivladad da patentas extracantunalas en nies cantun e cun l’intervenziun ch’ei detti vinavon bulletins da lavinas. Dabia da tschintschar ha mia moziun davart «Guder la natira senza lufs» dau 2001. Il cussegl naziunal ha buca capiu a siu temps la problematica e disvaletau la moziun. Diesch onns pli tard ha el reagau cun ina moziun semeglionta.

Essenzial ei stau: Sestentar per tschercar sligiaziuns

Il davos decenni ei la politica regiunala dalla confederaziun semidada da rudien. Co ei quei semussau concretamein tier nus ellas muntognas?

La politica regiunala moderna ei vegnida introducida ils onns 70 dil tschentaner vargau cun la lescha per agids d’investiziun. Quella ha denton pretendiu – per survegnir emprests senza tscheins vid projects infrastructurals – in concept regiunal da svilup. Suenter 30 onns eisi stau temps da focussar ella da niev sin concurrenza e creaziun da valur ellas regiuns. Jeu hai saviu collaborar tier l’elaboraziun dalla nova politica regiunala. Leu eisi iu per cumbatter intervenziuns professoralas dad abolir la politica regiunala sin plaun federal. Ins ha mo aunc saviu impedir el parlament che quella lescha vegni limitada.

Vus veis fatg ina carriera classica, ascendend tuts treis scalems statals: president communal da Sevgein (1974–1984), deputau dil cumin da Glion (1985–1994) e naven da 1995 commember dil cussegl dils cantuns. Tgeinins ein mintgamai stai ils pensums realisai?

Ils pensums ein mintgamai sedifferenziai fetg. En vischnaunca eisi stau la responsabladad executiva per in pign vitg muntagnard, nua ch’ei veva dau retardaments ella planisaziun locala, infrastructura e legislaziun. Era eisi stau pusseivel dad arver la scola primara romontscha. Sco deputau sun jeu vegnius confruntaus per l’emprema ga cun in pensum legislatoric bia pli vast. Jeu hai denton constatau – per miu smarvegl – la gronda dependenza dil parlament dalla regenza e la tenuta decidida dall’administraziun. El parlament federal vegn denton politisau senza risguard e la legislaziun dominada da quel.

Sco beinenqual parlamentari grischun avon Vus veis Vus presidiau la Partida cristiandemocratica (pcd) dil Grischun duront in decenni (1998–2008). Da quei temps ha la pcd grischuna bein saviu festivar siu 100. anniversari (2003). Per ella, che ha giu ditg mo success, ei quei stau ina dira fasa. La reacquista dil secund mandat, piars ton ella regenza sco el cussegl naziunal, ei buca reussida – malgrad pliras emprovas. La pcd ei daventada e restada «mo» la tiarza ferma partida el Grischun ed ha contonschiu 2007, cun 20,7 pertschien digl electorat, in punct fetg bass. Tgeininas ein stadas las raschuns per ina tala digren?

Jeu erel buca predestinaus, ni neu dalla inclinaziun ni dallas habilitads, da daventar president da partida. Pervia dallas circumstanzas da lu hai jeu surpriu l’incarica presidiala e staus diesch onns en uffeci. Era sche tuts conresponsabels han duvrau lur forzas per gudignar tier elecziuns ein ils resultats buca stai cuntenteivels. Mo ch’igl ei reussiu alla pcd da ver tochen 2010 la pli ferma fracziun el cussegl grond. Per il svilup dalla pcd ein d.a. ils suandonts fatgs da constatar: Las pretensiuns fundamentalas dils catolics conservativs dil 19. tschentaner ein ademplidas. Il catolicissem ei oz irrelevants sco ligiom unent. El Grischun ha il svilup different dalla populaziun ellas regiuns reduciu numericamein la «lavina nera» en Surselva. 1950 veva la Surselva ca. 20 000 habitonts e la Vallada renana 36 000. Oz vivan en Surselva 25 000 persunas ed ella regiun dil Grischun dil nord bunamein 75 000. La dispeta ella pcd, cun la gruppaziun cristiansociala, ha menau alla sperdita dil mandat el cussegl naziunal 1991. Elements da basa dalla democrazia san era effectuar che conclus pri ein buca coherents cun las strategias dil directori da partida pertuccont «baghiar si» persunas e seprofilar tier elecziuns. Quei tut ei s’effectuau negativamein silla partida.

Vus essas stai biars onns president dalla Cuminonza svizra da lavur per ils territoris da muntogna (SAB). Tgei veis Vus realisau concret ton tras quella instituziun ed era sco president dalla Gruppa parlamentara per la populaziun da muntogna?

Las activitads dalla SAB sefocusseschan ell’entira Svizra sils territoris da muntogna e spazis rurals. Quei ch’ins contonscha tras la SAB ei era mintgamai da nez per il Grischun, la Surselva e las vischnauncas. Ina relaziun speciala ha la SAB cun la Val Lumnezia, nua ch’ei dat dapi biars onns – a basa d’in studi – ina collaboraziun cun l’organisaziun da projects «Pro Val Lumnezia». – La funcziun dalla Gruppa parlamentara per la populaziun da muntogna ei da gudignar e sensibilisar aschi biars parlamentaris federals sco pusseivel per ils problems dils territoris muntagnards.

Vus veis fatg part d’impurtontas cumissiuns dil cussegl dils cantuns: Cumissiun da traffic e telecommunicaziun, da segirtad politica, economia e taxas, edifecis publics, la politica digl exteriur e da quella per scienzia, scolaziun e cultura. Tgei stauschs ein vegni da quels gremis e cun tgei influenza sil plenum?

Jeu hai giu la cuida da cooperar – ultra d’en quellas cumissiuns – era en gremis internaziunals, aschia dall’assamblea parlamentara dalla Nato e dil Cussegl d’Europa. Duront ils 17 onns, che jeu hai apparteniu al cussegl dils cantuns, sun jeu staus duront diesch onns u president d’ina cumissiun ni menader d’ina delegaziun en ina organisaziun internaziunala menziunada. Quellas funcziuns directivas hai jeu realisau aschia ch’igl ei stau pusseivel da garantir ton ina lavur orientada viers prestaziun sco era da cattar sligiaziuns. Sco commember d’ina cumissiun san ins influenzar directamein igl andament. Aschia hai jeu dumignau atras tier la deliberaziun dalla taglia sin plivaleta ch’ins ha manteniu in pei reduciu da prestaziun tier dar alloschi. Ella cumissiun da traffic hai jeu effectuau ch’igl Uffeci federal da traffic ha finalmein instradau sclariments concrets davart la Porta Alpina. Suenter tut quellas stentas hai jeu deplorablamein stuiu intervegnir ord la gasetta che la regenza grischuna hagi renunziau ad interim senza cumpensaziun alla Porta Alpina. In impurtont element per ver influenza ei era la cooperaziun denter ils dus cussegliers dils cantuns ord il Grischun. Aschia sun jeu adina s’entelgius ordavon cun collega Christoffel Brändli cu ei mava per fatgs da nies cantun.

Meins enconuschent ei che Vus veis studiau alla Scola politecnica federala (ETH) a Turitg e vegni promovi leu ad Ing-Agr.ETH, Dr. sc.techn. Pli tard veis Vus era dociu alla ETH. Tgeinin fuva Vies camp special? Ha l’organisaziun regiunala dalla Surselva – Vus essas gie stai onns ora siu secretari – saviu profitar da quei?

All’ETH hai jeu cooperau onns ora ella scolaziun d’inschigniers da cultura. Mintgamai all’entschatta dil semester da stad hai jeu intermediau las enconuschientschas da basa davart la politica regiunala. Allura han ins menau atras cun students en Surselva lavurs praticas. Cheu era ei da rispunder a damondas dalla pratica. Tier quei hai jeu era saviu sebasar silla Corporaziun da vischnauncas Surselva. Da quellas lavurs ha ei dau in nez concret per la regiun. A basa d’enconuschientschas da tals studis ei sedau il provediment surregiunal d’aua per la Foppa. Ins ei era sefatschentaus dalla damonda, nua ereger plazs da campar ed era realisau tals. Plinavon han ins entschiet fetg baul cun l’evaluaziun da plazzas da golf ed era endrizzau talas. Tut en tut eisi stau ina fritgeivla cooperaziun denter scol’aulta e pratica el liug – pigl avantatg d’omisduas varts.

Adina dapli hectica, polarisaziun e lobing persunal

Vus veis adina puspei puntuau che la pcd hagi la pli ferma gruppa el cussegl dils cantuns. Ensemen culs liberals fuorma la pcd il center politic en Svizra. Quel ha adina procurau per maioritads el parlament e per regla era tier votaziuns dil pievel. Tier elecziuns els cantuns han ils urs politics – la pps dretg, la ps ed ils verds seniester – victorisau. Politiseschan els forsa pli efficientamein e datier dil pievel? Fussi buca d’avantatg sche la pcd «sevendess» meglier, pli claramein, consequentamein ed era perschuadentamein per saver sedeliberar dil stigma d’esser ina partida-sperdidra e che fetschi ina politica da «wischi-waschi»?

Vossa analisa ell’emprema part dalla damonda constat cumpleinamein. A Berna ei la pcd savens quella che decida la finala. Sias propostas han politicamein success. La statistica davart las votaziuns dil pievel muossan che las posiziuns dalla pcd ein grondamein congruentas cun la maioritad da pievel e cantuns. Buca ver ei denton che la pcd seigi ina partida da «wischi-waschi». Cun sias posiziuns pridas eis ella maneivel aschi stabila sco las autras partidas.

Vus steis uss alla fin d’ina liunga carriera ch’ei stada ton professiunalmein sco politicamein in success. Tgei bilanza targeis Vus ord la retrospectiva da Vies service public?

Jeu vegn ussa bein descargaus empau. Mo certas activitads publicas – sco la cooperaziun tier il project da fusiun Glion plus – vegn jeu a cuntinuar. Era restel jeu president da quater societads da meglieraziun e parsura dalla Scol’aulta tecnica (NTB) a Buchs. Pigl auter eisi buca mia caussa da trer bilanza da mia activitad.