Martin Raschèr

Istorgias cuortas

Ün cudesch ch’eu n’ha giodü, ün cudesch chi m’es stat ün guadogn. Martin Raschèr d’eira da l’on da Cla Biert, dal 1920. Che vess dit Cla Biert da las istorgias cuortas da seis collega? El vess sgüra gnü plaschair. A Martin Raschèr reuschischa cun simpels mezs e suvent eir cun pacas frasas da s-chaffir ün ambiaint, da condüer seis lectuors precis là ingio ch’el tils voul avair

Eu n’ha let in mia vita blers cudeschs, mo quist cudesch es special: Ün hom da sur 90 ons til ha dat a glüm. Ün vegl magister, nat e trat sü a Zuoz, chi’d ha bandunà l’intschess rumantsch e scriva seis cudesch per tudais-ch, mo chi vain timunà da til far tradüer eir in rumantsch, e quai fa Andrea Urech. Uschè il cudesch es ün cudesch biling. Quel chi’d ha davant sai la versiun tudais-cha ed as metta a tilla vertir in rumantsch sto far gronda attenziun ch’el nu’s lascha surmanar dal tudais-ch. Sciver rumantsch es plü facil co tradüer dal tudais-ch. Là dalasjà as piglia cun sai alch da la culur chi’s tradüa.

Martin Raschèr, trat sü da nona e bapsegner a Zuoz, ha vis ed experimentà la poesia da la veglia agricultura. Il cudesch cuntegna üna partida da quaders grondius: Co ch’el sezza sper seis bapsegner giò’n stalla sül bankin. La Flora, quista vacha da trar, ferma sco ün chavagl, chi’d es chöntscha e lascha cha’l mat gaiaja sün üna chaista per rabagliar il comat sur il cheu aint. Ün oter di va’l Martin cun sa Flora cun grascha, cun che bella chargia, e nona til cumpogna per tuotta cas.

Ün oter aspet da quist cudesch: Martin Raschèr s’algorda amo dad hom vegl da conscolars chi in ün o l’oter möd d’eiran gnüts a la cuorta. El nun ha pudü invlidar ad umans da la periferia. Eu leg in sia cuorta autobiografia chi’d es missa a la fin dal cudesch cha l’autur dal cudesch eir in seis manster s’haja occupà da persunas gnüdas a la cuorta. Quia vain vers mai Tiglin, quella povretta, s-chatschada, scugnuoschüda. A la fin da quel chapitel leg eu: «Zieva tuot las offaisas ed ümiliaziuns cha Tiglin ho gnîeu da cumporter nu’s stu as schmüravglier, sch’ella nu gnit mê ad üna reuniun da classa. Ed eir ch’ella mê nu s’ho s-chüseda.»

Que sun umans sco Tiglin chi dan la taimpra a quist cudesch. Sün pagina162 imprendaina a cugnuoscher a Fonsi, ün pover uffant strupchà, sfuormà, cun chommas bisgualas, mo cuntaint, interprendent. Pro’l cortegi da Chalandamarz a Zuoz til tiran duos camerats sün üna schlitra. El chamina inters tocs süls mans cha tuot sta be stut. Ün dschess magari: Che pover s-chierp chi’d es quist Fonsi, mo quia es Martin Raschèr chi’s sgoba sur el aint e til alvainta. Cun ün pêr strichs il cudesch dà üna cuorta biografia da quist Fonsi chi s’ha battü tras sia vita.

Lura inscuntraina eir amo a la povra Fina. Tuot tilla ignorescha. Ingün gnanca nu tilla guarda. Ella vegetescha là sün sia cuotscha, cun sa bocca averta. Ella es üna duonna mongoloida chi vala quia main dad üna bes-cha. Mo Martin stüdgia da ir via e tilla dar il man, da tilla salüdar, da tilla integrar in qualche maniera ad oters umans. El ha ögls pels povers ed ün cour chi batta per els.

Bler plü tard, cur ch’el es corporal, vess el da muossar a raiver ad ün recrut chi nun es bun da raiver. Per chasti ha il recrut d’imprender sül plü chod dal di e quai va e va fin ch’ün di el crouda giò da la stanga ed ha üna greiva attacha. Mo mort nun è’l. Mo che fa la mamma Elvezia cun ün sudà chi nu riva da raiver fin süsom la stanga e da stender oura casü seis bratsch e tocker quel böt, as dumonda l’autur.

Raschèr ha l’avertezza e la libertà da manzunar ün chapitel da la vita cha gnanca ils gronds scriptuors nu manzunan. El descriva in ün da seis raquints quel di ch’el ha gnü seis prüm evenimaint sexual dad hom. Eu less dir ch’el scriva quellas chosas fich dezaintamaing, mo el descriva. El svess ha pati in sia infanzia dal fat cha quists chapitels gnivan tuots taschantats a fier.

Ed amo ün’ultima visiun: L’uman e la bes-cha. Nus ans algordain da la stalla da seis non, co ch’els duos tschaintan là sül banc, co cha tuot quistas bes-chas, las vachas, las nuorsas guardan nan vers els e paran cun lur ögliuns da lair dir alch. Raschèr disch, cha scha uffants nun han pudü viver insembel cun bes-chas, schi chi saja i pers alch prezius. A la fin dal cudesch cumpara Molly, il chan fidel da la famiglia Raschèr. A Molly dedicha l’autur il raquint il plü extais da tuot il cudesch ed el prova da’ns persvader ch’ün chan resainta sco nus, be chi til manca la favella, mo quai cha nus favlain exprima il chan in otras manieras. Nus accumpagnain a quist chan fin a seis ultim respir.

Tant per dar üna idea dal cudesch da Martin Raschèr. Mo eu di «tolle, lege» a minchün chi voul leger ün cudesch da valur. Duri Gaudenz