Die Kolumne «Convivenza» erscheint in der Regel am Montag in der «Südostschweiz» und in der romanischen Tageszeitung «La Quotidiana». Verfasst werden die Texte von verschiedenen mit dem Romanischen und Italienischen verbundenen Personen. Unterstützt wird das Projekt von der Sprachorganisationen Lia Rumantscha und Pro Grigioni Italiano.

141 Beiträge  141 Beiträge
26 Kommentare  26 Kommentare
470301 Leser  470301 Leser

Rumantsch sco lingua uffiziala, quo vadis?

«Teilnahme an der Schweizerischen Arbeitskräfteerhebung (Sake): Sehr geehrte Damen und Herren …» Uschia cumenza la brev da l’Uffizi federal da statistica, adressada a persunas tschernidas en tut la Svizra, pia er a talas en il territori rumantsch.

 Er jau hai survegnì quella brev che sforza mai, tenor l’artitgel 6, alinea 1 da la lescha da statistica federala, da dar infurmaziuns per telefon. Quai che ha fatg surstar mai è che la brev (e la broschura agiuntada) è scritta per tudestg, ina brev che er autras persunas en il territori rumantsch han para survegnì.

L’onn 1938 ha il pievel svizzer declerà la lingua retorumantscha sco quarta lingua naziunala, quai surtut sco demonstraziun cunter il naziunalsocialissem da Hitler ed il faschissem da Mussolini che fascheva tranter auter diever dal vegl irredentissem. Quel pretendeva ch’in stadi haja mo il dretg d’existenza, sche quel furmia ina naziun, ina lingua, ina cultura etc. Ils irredentists vulevan per exempel che l’Italia annecteschia il Tessin, sco era la part rumantscha e taliana dal Grischun. Ins sto dentant savair che la votaziun dal 1938 n’ha gì praticamain naginas consequenzas per la relaziun tranter l’Italia e la Confederaziun e surtut betg tranter la Confederaziun ed ils Rumantschs.

Gia curt avant l’onn 1938 avev’ins acceptà la scripziun rumantscha dals nums da vitgs, vischnancas e cuntradas en il territori rumantsch. Ma fin oz dovran il radio e la televisiun magari la furma tudestgada, sco per exempel Schuls, Scanfs, Samaden etc. Er ils nums dals pass èn vegnids u restads tudestgs, per exempel: Ofenpass per Pass dal Fuorn, Julierpass per Pass dal Güglia, Oberalppass per Alpsur etc. L’ignoranza da vart da la Confederaziun e dal Chantun è gronda. Ins po dir: tut ils nums che han ina funcziun infurmativa vegnan scrits per tudestg. Zernez per exempel scriva tut las infurmaziuns publicas per tudestg e sutvart per rumantsch. Ed adina dapli chanzlias communalas publitgeschan tut per rumantsch e per tudestg.

Ils 6 da settember 1996 ha il pievel svizzer acceptà cun gronda maioritad en ina votaziun federala il rumantsch sco lingua uffiziala per tschertas spartas e situaziuns. Uschia vegnan las missivas per votaziuns federalas dapi quella giada scrittas er en rumantsch grischun. Ma bler auter n’è betg sa midà. Uschia infurmescha la Posta praticamain mo per tudestg, e quai vala era per las viafiers, era per la Viafier retica. La Retica infurmescha bain ils viagiaturs en il territori rumantsch era per rumantsch, ma sch’ins vul in’infurmaziun dal conductur u da la conductura, lura survegn ins per regla la resposta: «I farston net Romanisch!»

Ed ils uschenumnads Rumantschs e lur organisaziuns na paran era betg da protestar cunter questa predominanza tudestga. Ils Rumantschuns – uschia vegnan quels numnads che sa dostan u sa dustavan per il rumantsch – ils Rumantschuns resigneschan. La gronda massa po viver fitg bain cun il tudestg.

Jau sun er in da quels Rumantschs, e sco in da quels «Teilnehmer an der Schweizerischen Arbeitskräfteerhebung» hai jau protestà la fin da fanadur energicamain tar l’Uffizi federal da statistica, ma n’hai fin oz survegnì nagina resposta, ni per telefon ni en scrit.

 

Gion Tscharner è naschì a Sched. El ha frequentà il seminari scolastic e lavurà sco magister. Ulteriurs pass da sia vita: studi da teologia e romanistica a Turitg, Berna e Friburg, reverenda e magister gimnasial, redactur dals dicziunaris ladins, publicaziuns belletristicas en sutsilvan e vallader.

  • Datum: 31.08.2010, 01:10 UHR
  • Webcode: 544029
 

 

Gast
The content of this field is kept private and will not be shown publicly.

  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Allowed HTML tags: <p> <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Lines and paragraphs break automatically.
  • Each email address will be obfuscated in a human readable fashion or (if JavaScript is enabled) replaced with a spamproof clickable link.

More information about formatting options

Speichern Vorschau

Sie erklären sich damit einverstanden, unseren Service weder für illegale Zwecke, noch zur Übermittlung von gesetzeswidrigen, belästigenden, beleidigenden, die Privatsphäre anderer verletzenden, missbräuchlichen, bedrohlichen, schädlichen, vulgären, obszönen, verleumderischen, zu beanstandenden oder anderweitig verwerflichen Inhalten oder von Material, welches das geistige Eigentum oder andere Rechte einer Person verletzt oder verletzen könnte, zu benützen. Ihr Kommentar kann auch auf Google und anderen Suchseiten gefunden werden.

suedostschweiz.ch entscheidet über die Veröffentlichung der Beiträge und führt darüber keine Korrespondenz.

Giusep Bundi

30.06.2012 08:06 Uhr

Rumantsch sco lingua uffiziala, quo vadis?

L`idea che che Donat Cadruvi ha giu da prender il Surmiran per lungatg ufficial ina partida dad onns e lu alternar enteifer ils idioms existents, ei ina opziun buca senza senn e patratg. Meglier che nuot eisi en mintgacass und "In der Not frisst der Teufel fliegen."
Cars salids
GLB

Christian Nogler

05.10.2010 19:44 Uhr

Quel chi sa ün s-chet

Quel chi sa ün s-chet Rumantsch sa dapü,
chi chi ruigna la lingua cun rg ais impedi!!!

Da dir dapü füss mno ova aint il En!!!

 

WEITERE BEITRÄGE ZUM THEMA

RSS

21.05.2013 00:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 360 Leser

Entant che nus planisain succeda la vita / Währenddessen wir planen, passiert das Leben

Jau hai emblidà da metter il svegliarin e sun propi ma durmentada. Quai na po betg esser. Per fortuna èsi pir las duas ed in quart da la notg ed jau poss anc durmir in pau.

mehr...

10.05.2013 14:58 UHR | 0 KOMMENTARE | 705 Leser

Dir manzegnas, raquintar fafanoias, inventar realitads / Unwahrheiten erzählen, Märchen auftischen und Realitäten erfinden

Mes figl da tschintg onns di manzegnas tut quai ch’el po – e quai er anc senza nauscha conscienza. El è capabel da pretender: «Jau n’hai betg mangià la tschigulatta ch’era en stgaffa», era sche sia bucca è brina fin si sut las ureglias. El ma raquinta da las pli grondas aventuras – inclusiv draguns e pirats – per declerar, pertge ch’el n’è betg vegnì a chasa, cura ch’ils zains han sunà.

mehr...

06.05.2013 00:00 UHR | 2 KOMMENTARE | 564 Leser

Cun amiaivels salids / Freundliche Grüsse

Jau hai cuntrafatg a la lescha. I n’è betg simpel d’admetter quai publicamain. Ma midar na sa laschi betg pli. Jau hai cuntrafatg a la lescha – ed ussa stoss jau star botta per quai.

mehr...

26.04.2013 14:15 UHR | 0 KOMMENTARE | 374 Leser

Ils smaladids onns otganta / Die verflixten Achtziger

Avant intgins onns avain nus gì en visita in ami da mes bab. El era Englais ed in rebel. El e sia dunna gievan cun töf, eran cleramain cunter la chasa roiala e per il proletariat. Jau sai anc exact ch̓el aveva renfatschà a mai – jau era ina buoba da 14 onns – che la giuventetgna d’ozendi cumbattia betg pli il sistem, l’establishment u ils geniturs. Jau n’aveva betg propi savì tge dir. Jau ma sentiva culpanta, quai sai jau anc. Ed jau hai ditg ad el che jau n’haja gea betg propi insatge da rebellar.

mehr...

22.04.2013 00:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 543 Leser

Co modernisar la taglia da baselgia? / Wie modernisiert man die Kirchensteuer?

En num da Dieu il Tutpussant! Cun quests pleds explicits cumenza il preambel da la Constituziun federala. La Svizra è laicistica e tuttina betg. Cun excepziun dals chantuns da Genevra e da Neuchâtel renconuschan tut ils chantuns las Baselgias da dretg public, numnadamain la Baselgia catolic-romana e la Baselgia evangelic-refurmada. En tscherts chantuns vegnan renconuschidas era la Baselgia cristcatolica e las cuminanzas religiusas israelitas.

mehr...

15.04.2013 00:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 758 Leser

Storie che raccontano la vita / Geschichten, die das Leben schreibt

Un tempo raccoglievo funghi. Da alcuni anni, invece, raccolgo aneddoti. La mia collezione attualmente è molto grande. Ne ho fatto la mia passione. E la mia formazione, in un certo senso.

mehr...

05.04.2013 15:53 UHR | 0 KOMMENTARE | 767 Leser

Da la fantasia e la savida / Von der Phantasie und dem Wissen

«La fantasia è pli impurtanta che la savida, perquai che la savida è limitada.» Quai è in citat dal fisicher teoretic Albert Einstein. Jau hai legì dacurt per l’emprima giada quest citat che m’ha dà da pensar. È nossa savida propi limitada? Sche gea, entras tge è ella tenor Einstein limitada? En noss univers datti bain avunda dumondas e respostas, u betg?

mehr...

02.04.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,176 Leser

Iris Emma (3) suna flauta e discurra englais / Iris Emma (3) spielt Flöte und spricht Englisch

Dacurt en il tren da Landquart vers Turitg. Lieu: vagun da famiglia. Protagonists: duas mammas e quatter uffants. Scenari: Las duas mattettas da trais onns sesan ensemen en in aviun da lain e giogan «sgular».

mehr...

25.03.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,199 Leser

La tatta che ruppa/Die rülpsende Oma

En mia ultima «Convivenza» hai jau sdiavlà in pau da la giuventetgna dad ozendi. Bun, ma avant dus dis hai jau fatg in’experientscha che fa scumparair questa giuventetgna maleducada.

mehr...

18.03.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,015 Leser

Il mund è mintgatant simplamain malgist! / Die Welt ist manchmal einfach ungerecht!

Jau hai da preschent puspè ina giada in segund job. Gea propi, mia lavur a temp cumplain tar la gasetta na ma tanscha apparentamain betg – malgrà ils servetschs regulars da la saira e da la fin d’emna. Perquai hai jau uss anc in segund job. Insaco ston ins gea nizzegiar a moda raschunaivla il temp a disposiziun.

mehr...

11.03.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 992 Leser

L’avegnir radiant da la Svizra – Die strahlende Zukunft der Schweiz

Sortind da mia abitaziun tir jau mintgamai or las spinas da contact. Uschia na resta gnanc in apparat pli sin stand-by e mo la frestgera marmugna bravamain enavant. E tuttina è mes consum da forza electrica creschì en il decurs dals onns. Forsa perquai che mintga saira è sper mia televisiun adina er il laptop en funcziun.

mehr...

04.03.2013 01:00 UHR | 2 KOMMENTARE | 1,276 Leser

Calendimarzo / Chalandamarz

Chi sente il termine «Calendimarzo» pensa immediatamente alla fiaba «Una campana per Ursli»scritta da Selina Chönz e illustrata da Alois Carigiet. Ma non solo a Guarda – dove essa è ambientata – o in Engadina si festeggia il Calendimarzo, no, lo si celebra anche nelle valli di lingua italiana.

mehr...

25.02.2013 11:47 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,471 Leser

La definiziun d’amur / Die Definition der Liebe

«Ussa es ti londervi!» Questa frasa m’ha propi laschà perder ils pleds. Jau sun stada uschè perplexa. Mia resposta è stada in reflex e surriend hai jau ditg ch’i saja anc bler memia baud per mai d’avair uffants ed insumma d’avair ina famiglia.

mehr...

18.02.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,679 Leser

Nus essan tuts be copias da noss geniturs / Wir sind alle nur Abbilder unserer Eltern

«Quai fatsch jau insacura cumplettamain auter!» Segir che Vus enconuschais questa frasa – or da Vossa atgna bucca. Segir che Vus avais ditg questa frasa il pli savens durant la pubertad. L’adressat: ils geniturs.

mehr...

11.02.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,177 Leser

La giuventetgna dad oz / Die heutige Jugend

Jau crai che jau vegnia veglia. Sche jau sun en il tren e legel il «Tagi» (gea jau legel il «Tagi» en il tren, e betg «20minuten»), e lura entra ina classa da scola, survegn jau bunamain ina crisa. I n’è betg da crair quanta canera che quests giombers fan. In concert da hardrock cun Rammstein è pli paschaivel.

mehr...

04.02.2013 01:50 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,196 Leser

Lom è dir!/Weich ist hart!

Jau smin per il solit gia suenter ils emprims stauschs e pass diagonals: Mia adversaria è oz ferma. Memia ferma per mai. E suenter strusch in kilometer vegn la tschertezza: Jau n’hai nagina schanza, oz fatsch jau il segund.

mehr...

28.01.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 2,248 Leser

Berlusconi ed auters problems dal pli grond museum dal mund/Berlusconi und andere Probleme des grössten Museums der Welt

L’ierta culturala mundiala fiss bain pli paupra senza l’Italia: Michelangelo, Leonardo da Vinci, Niccolò Machiavelli, Antonio Vivaldi, Frederico Fellini, la glista è bunamain senza fin. Lain betg emblidar marcas e products sco ils gnocchis, carpaccio, Pirelli, Lamborghini, Armani u Dolce & Gabbana.

mehr...

21.01.2013 10:07 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,509 Leser

Google – mia Bibla dal mintgadi

Dacurt è mia figlia da prest trais onns puspè daventada ina poppa. In entir suentermezdi nʼha ella betg pli discurrì, ella ha communitgà mo cun tuns da pop. Ella ha vulì che jau la portia enturn ed ella ha decidì da betg pli ir sin tualetta. Jau era cumplettamain perplexa. Normalmain vul Nora vegnir tractada sco ses frar chʼè dus onns pli vegl ed ella vul far chaussas che nʼèn betg anc adattadas per ina mattetta da sia vegliadetgna.

mehr...

14.01.2013 00:41 UHR | 1 KOMMENTARE | 4,168 Leser

In onn nov – ina nova entschatta? / Ein neues Jahr – ein neuer Anfang?

L’onn 2012 è terminà e sco che jau aveva supponì n’è il mund betg ì en malura e tut cuntinuescha sco fin ussa senza grondas midadas. Igl è gia l’onn 2013 e l’onn nov porta sco adina novs propiests. Plain basegn d’activitad empruvain nus da betg repeter ils sbagls da l’onn passà ed uschia naschan propiests. Ma nus realisain strusch trais quarts da tut noss propiests.

mehr...

04.01.2013 16:42 UHR | 0 KOMMENTARE | 2,073 Leser

Problematico e pericoloso

Da questo angolo si è parlato quasi sempre di «convivenza» in senso positivo, dimenticando che la parola può avere anche una connotazione negativa. Infatti, se il termine suggerisce dapprima condivisione, consenso, benessere, in un secondo tempo e in un altro contesto, ci fa capire esattamente il contrario. Sono poche le parole che, come questa, implicano tanta ambiguità dividendo gli animi.

mehr...

Communityticker

Community

Marktplätze

Top-Deals

Raffinierter Genuss für zwei Personen - Geniessen Sie einen feinen Haus-Apéro mit anschliessendem 3-Gang Beefsteak Tatar Menü
CHF 50.-
CHF 100.-
mehr
Raffinierter Genuss für zwei Personen - Geniessen Sie einen feinen Haus-Apéro mit anschliessendem 3-Gang Beefsteak Tatar Menü
mehr
Raffinierter Genuss für zwei Personen - Geniessen Sie einen feinen Haus-Apéro mit anschliessendem 3-Gang Beefsteak Tatar Menü
mehr
Südostschweiz Newmedia AG - Die TYPO3 und Drupal Web-Agentur für Ihre professionelle Website