Die Kolumne «Convivenza» erscheint in der Regel am Montag in der «Südostschweiz» und in der romanischen Tageszeitung «La Quotidiana». Verfasst werden die Texte von verschiedenen mit dem Romanischen und Italienischen verbundenen Personen. Unterstützt wird das Projekt von der Sprachorganisationen Lia Rumantscha und Pro Grigioni Italiano.

140 Beiträge  140 Beiträge
26 Kommentare  26 Kommentare
465503 Leser  465503 Leser

Il rumantsch: Tge è ì a travers en la cronologia?

Blers en Svizra san ch’il pievel e la maioritad dals chantuns han renconuschì il 1938 il rumantsch sco lingua naziunala. Gist uschè impurtant, sche betg anc pli impurtant, è dentant stà l’onn 1996, cura ch’il rumantsch ha survegnì il status da lingua parzialmain uffiziala. Cun auters pleds: Dapi lura na dat la Confederaziun betg pli respostas en tudestg, sch’ins sa drizza ad ella en ina da las sis variantas scrittas dal rumantsch.

I n’è natiralmain betg garantì ch’ins chapescha meglier la resposta – surtut sche la resposta ha simplamain remplazzà il tudestg da giurists cun il rumantsch da giurists. Damai che la resposta vegn ad esser exclusivamain en rumantsch grischun, datti era da quels che na vulan da princip betg chapir quella. Saja sco ch’i veglia, l’emprima sentenzia en rumantsch al Tribunal federal è vegnida pronunziada gia pauc temp suenter la votaziun.

Anc damain prominenza en l’istorgia da la legitimaziun dal rumantsch giaudan ils onns 1880 e 1892, cura che la Constituziun chantunala ha francà almain formalmain las trais linguas dal Grischun. Sch’ins guarda enavos anc pli ditg, bad’ins che la Dieta da las Trais Lias è stada l’emprima che ha proclamà la trilinguitad grischuna l’onn 1794. La Constituziun federala dal 1848 è dentant main bainvulenta e n’ha vulì savair nagut d’ina lingua naziunala rumantscha, malgrà ch’il Grischun era in chantun svizzer gia dapi 45 onns.

Pir avant l’emprima revisiun totala da la Constituziun federala l’onn 1874 – quella ch’ans ha dà il dretg da referendum – ha il Cussegl federal realisà ch’i dettia anc da quels en il pli davos chantun da las Alps che discurrian in auter linguatg. En la «Gazette de Lausanne» pon ins leger ils 21 da favrer 1872, pertge ch’il Cussegl federal ha laschà stampar 9000 exemplars dal sboz da la Constituziun er en lingua rumantscha: «Questa mesira è stada necessaria, perquai ch’i dat anc adina en las valladas isoladas dal Grischun in grond dumber da persunas, surtut persunas pli veglias, che discurran be pauc u nagin tudestg u talian.»

Perquai ch’i na deva anc betg il rumantsch grischun, han ins publitgà 6000 exemplars en sursilvan e 3000 exemplars en ladin cun l’argument «ch’ils dus dialects èn uschè variabels ch’i sa tracta en realitad da duas linguas differentas». Sco ulteriur motiv per questa acziun excepziunala ha il Cussegl federal menziunà «la preservaziun d’ina lingua ch’era pli baud fitg derasada en Svizra Orientala, en il Vorarlberg ed en il Tirol, ma ch’è adina dapli en privel da murir ora». Cun in pèr tschient francs èn er ils custs supplementars da questa stampa stads modests, era perquai «ch’ins ha stuì stampar 9000 exemplars tudestgs pli pauc». Tut en tut èsi pia stà in act federal e simpatic ch’è displaschaivlamain pauc enconuschent.

Facit: Da lezzas uras discurriva la maioritad dals Rumantschs nagin’autra lingua che rumantsch, il rumantsch n’era però betg lingua uffiziala. Oz na datti nagins Rumantschs che na chapeschan insumma betg tudestg, il rumantsch è dentant daventà lingua parzialmain uffiziala. Insatge è propi ì a travers en questa cronologia dal rumantsch.

Simon Denoth è creschì si a Lucerna e viva oz a Cuira. El ha studegià politologia e relaziuns internaziunalas a Genevra, Singapur e Manchester. El lavura sco referent da la direcziun da RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.

 

Romanisch: Was ist in der Chronologie schief gelaufen?

 

Vielen in der Schweiz ist bekannt, dass Rätoromanisch als Landessprache im Jahre 1938 seine Anerkennung durch Volk und Stände fand. Gleich wichtig, wenn nicht gar noch wichtiger, war das Jahr 1996, als Romanisch den Status einer Teilamtssprache erhielt. Mit anderen Worten: Seither gibt der Bund keine Antworten mehr auf Deutsch, wenn man sich an ihn in einer der sechs romanischen Schriftvarianten richtet. Ob man die Antwort dadurch unbedingt besser versteht, sei dahingestellt – vor allem, wenn Juristendeutsch einfach mit Juristenromanisch ersetzt wird. Da die Antwort ausnahmslos auf Rumantsch Grischun erfolgt, werden einige diese auch aus Prinzip nicht verstehen wollen. Wie dem auch sei, schon kurze Zeit nach der Abstimmung wurde am Bundesgericht das erste Urteil in romanischer Sprache gesprochen.

Im Zusammenhang mit der Geschichte der Anerkennung der romanischen Sprache sind vielen die Jahre 1880 und 1892, in welchen die Kantonsverfassung die drei Sprachen Graubündens zumindest formell berücksichtigte, noch weniger in Erinnerung. Dreht man das Rad der Geschichte noch weiter zurück, war es die Standesversammlung der Drei Bünde von 1794, die die Bündner Dreisprachigkeit zum ersten Mal proklamierte. Die Bundesverfassung von 1848 war jedoch weniger wohlgesinnt und wollte nichts von einer romanischen Landessprache wissen, obschon Graubünden bereits seit 45 Jahren ein Schweizer Kanton war.

Erst im Vorfeld der ersten Totalrevision der Bundesverfassung im Jahre 1874 – diejenige die uns das Referendumsrecht gab – bemerkte der Bundesrat, dass es da noch Menschen in den hinteren Winkeln der Alpen gab, die eine andere Sprache sprachen. In der «Gazette de Lausanne» wurde am 21. Februar 1872 erklärt, wieso der Bundesrat auch 9000 Exemplare des Verfassungsentwurfes in romanischer Sprache abdrucken liess: «Diese Massnahme ist notwendig, da es in den isolierten Talschaften Graubündens nach wie vor eine grosse Anzahl von Personen gibt, vor allem ältere Leute, die nur ein wenig oder gar kein Deutsch oder Italienisch beherrschen.»

Weil es noch kein Rumantsch Grischun gab, wurden des Weiteren 6000 Stück auf Sursilvan und 3000 auf Ladin publiziert, da «die beiden Dialekte so verschieden sind, dass es sich in Wahrheit um zwei unterschiedliche Sprachen handelt». Als weiteres Motiv nannte der Bundesrat die Bewahrung einer «einst weit verbreiteten Sprache in der Ostschweiz, im Vorarlberg und im Tirol, die aber immer mehr auszusterben droht». Auch die Mehrkosten von einigen hundert Franken hielten sich bei diesem Druck in Grenzen, nicht zuletzt, da dadurch «9000 deutsche Exemplare weniger gedruckt werden mussten». Alles in allem also eine sehr eidgenössische und sympathische Geste, die leider nicht sehr bekannt ist.

Fazit: Damals sprach die Mehrheit der Romanen keine andere Sprache als Romanisch, Romanisch war aber nicht Amtssprache. Heute gibt es keine Romanen, die gar kein Deutsch beherrschen, Romanisch ist aber Teilamtssprache geworden. In dieser Chronologie des Romanischen ist wirklich etwas schief gelaufen.

Simon Denoth ist in Luzern aufgewachsen und lebt heute in Chur. Er hat Politologie und Internationale Beziehungen in Genf, Singapur und Manchester studiert. Er arbeitet als Referent der Geschäftsleitung von RTR Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.

  • Datum: 02.07.2012, 00:00 UHR
  • Webcode: 2404823
 

 

Gast
The content of this field is kept private and will not be shown publicly.

  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Allowed HTML tags: <p> <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Lines and paragraphs break automatically.
  • Each email address will be obfuscated in a human readable fashion or (if JavaScript is enabled) replaced with a spamproof clickable link.

More information about formatting options

Speichern Vorschau

Sie erklären sich damit einverstanden, unseren Service weder für illegale Zwecke, noch zur Übermittlung von gesetzeswidrigen, belästigenden, beleidigenden, die Privatsphäre anderer verletzenden, missbräuchlichen, bedrohlichen, schädlichen, vulgären, obszönen, verleumderischen, zu beanstandenden oder anderweitig verwerflichen Inhalten oder von Material, welches das geistige Eigentum oder andere Rechte einer Person verletzt oder verletzen könnte, zu benützen. Ihr Kommentar kann auch auf Google und anderen Suchseiten gefunden werden.

suedostschweiz.ch entscheidet über die Veröffentlichung der Beiträge und führt darüber keine Korrespondenz.

giusep bundi

02.07.2012 09:03 Uhr

Romanisch: Was ist in der Chronologie schief gelaufen?

Vies artechel ha legrau mei, signur Denoth.
Engraziel. Dil reminent a Flem survegnel risposta en romontsch sche jeu damondel per tudestg. Bein ina renaschientscha legreivla dil romontsch dapi il grond Fontana Gian e sia famiglia. Salids amicabels GLB

 

WEITERE BEITRÄGE ZUM THEMA

RSS

10.05.2013 14:58 UHR | 0 KOMMENTARE | 589 Leser

Dir manzegnas, raquintar fafanoias, inventar realitads / Unwahrheiten erzählen, Märchen auftischen und Realitäten erfinden

Mes figl da tschintg onns di manzegnas tut quai ch’el po – e quai er anc senza nauscha conscienza. El è capabel da pretender: «Jau n’hai betg mangià la tschigulatta ch’era en stgaffa», era sche sia bucca è brina fin si sut las ureglias. El ma raquinta da las pli grondas aventuras – inclusiv draguns e pirats – per declerar, pertge ch’el n’è betg vegnì a chasa, cura ch’ils zains han sunà.

mehr...

06.05.2013 00:00 UHR | 2 KOMMENTARE | 503 Leser

Cun amiaivels salids / Freundliche Grüsse

Jau hai cuntrafatg a la lescha. I n’è betg simpel d’admetter quai publicamain. Ma midar na sa laschi betg pli. Jau hai cuntrafatg a la lescha – ed ussa stoss jau star botta per quai.

mehr...

26.04.2013 14:15 UHR | 0 KOMMENTARE | 360 Leser

Ils smaladids onns otganta / Die verflixten Achtziger

Avant intgins onns avain nus gì en visita in ami da mes bab. El era Englais ed in rebel. El e sia dunna gievan cun töf, eran cleramain cunter la chasa roiala e per il proletariat. Jau sai anc exact ch̓el aveva renfatschà a mai – jau era ina buoba da 14 onns – che la giuventetgna d’ozendi cumbattia betg pli il sistem, l’establishment u ils geniturs. Jau n’aveva betg propi savì tge dir. Jau ma sentiva culpanta, quai sai jau anc. Ed jau hai ditg ad el che jau n’haja gea betg propi insatge da rebellar.

mehr...

22.04.2013 00:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 530 Leser

Co modernisar la taglia da baselgia? / Wie modernisiert man die Kirchensteuer?

En num da Dieu il Tutpussant! Cun quests pleds explicits cumenza il preambel da la Constituziun federala. La Svizra è laicistica e tuttina betg. Cun excepziun dals chantuns da Genevra e da Neuchâtel renconuschan tut ils chantuns las Baselgias da dretg public, numnadamain la Baselgia catolic-romana e la Baselgia evangelic-refurmada. En tscherts chantuns vegnan renconuschidas era la Baselgia cristcatolica e las cuminanzas religiusas israelitas.

mehr...

15.04.2013 00:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 730 Leser

Storie che raccontano la vita / Geschichten, die das Leben schreibt

Un tempo raccoglievo funghi. Da alcuni anni, invece, raccolgo aneddoti. La mia collezione attualmente è molto grande. Ne ho fatto la mia passione. E la mia formazione, in un certo senso.

mehr...

05.04.2013 15:53 UHR | 0 KOMMENTARE | 753 Leser

Da la fantasia e la savida / Von der Phantasie und dem Wissen

«La fantasia è pli impurtanta che la savida, perquai che la savida è limitada.» Quai è in citat dal fisicher teoretic Albert Einstein. Jau hai legì dacurt per l’emprima giada quest citat che m’ha dà da pensar. È nossa savida propi limitada? Sche gea, entras tge è ella tenor Einstein limitada? En noss univers datti bain avunda dumondas e respostas, u betg?

mehr...

02.04.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,162 Leser

Iris Emma (3) suna flauta e discurra englais / Iris Emma (3) spielt Flöte und spricht Englisch

Dacurt en il tren da Landquart vers Turitg. Lieu: vagun da famiglia. Protagonists: duas mammas e quatter uffants. Scenari: Las duas mattettas da trais onns sesan ensemen en in aviun da lain e giogan «sgular».

mehr...

25.03.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,164 Leser

La tatta che ruppa/Die rülpsende Oma

En mia ultima «Convivenza» hai jau sdiavlà in pau da la giuventetgna dad ozendi. Bun, ma avant dus dis hai jau fatg in’experientscha che fa scumparair questa giuventetgna maleducada.

mehr...

18.03.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 973 Leser

Il mund è mintgatant simplamain malgist! / Die Welt ist manchmal einfach ungerecht!

Jau hai da preschent puspè ina giada in segund job. Gea propi, mia lavur a temp cumplain tar la gasetta na ma tanscha apparentamain betg – malgrà ils servetschs regulars da la saira e da la fin d’emna. Perquai hai jau uss anc in segund job. Insaco ston ins gea nizzegiar a moda raschunaivla il temp a disposiziun.

mehr...

11.03.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 966 Leser

L’avegnir radiant da la Svizra – Die strahlende Zukunft der Schweiz

Sortind da mia abitaziun tir jau mintgamai or las spinas da contact. Uschia na resta gnanc in apparat pli sin stand-by e mo la frestgera marmugna bravamain enavant. E tuttina è mes consum da forza electrica creschì en il decurs dals onns. Forsa perquai che mintga saira è sper mia televisiun adina er il laptop en funcziun.

mehr...

04.03.2013 01:00 UHR | 2 KOMMENTARE | 1,219 Leser

Calendimarzo / Chalandamarz

Chi sente il termine «Calendimarzo» pensa immediatamente alla fiaba «Una campana per Ursli»scritta da Selina Chönz e illustrata da Alois Carigiet. Ma non solo a Guarda – dove essa è ambientata – o in Engadina si festeggia il Calendimarzo, no, lo si celebra anche nelle valli di lingua italiana.

mehr...

25.02.2013 11:47 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,444 Leser

La definiziun d’amur / Die Definition der Liebe

«Ussa es ti londervi!» Questa frasa m’ha propi laschà perder ils pleds. Jau sun stada uschè perplexa. Mia resposta è stada in reflex e surriend hai jau ditg ch’i saja anc bler memia baud per mai d’avair uffants ed insumma d’avair ina famiglia.

mehr...

18.02.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,659 Leser

Nus essan tuts be copias da noss geniturs / Wir sind alle nur Abbilder unserer Eltern

«Quai fatsch jau insacura cumplettamain auter!» Segir che Vus enconuschais questa frasa – or da Vossa atgna bucca. Segir che Vus avais ditg questa frasa il pli savens durant la pubertad. L’adressat: ils geniturs.

mehr...

11.02.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,129 Leser

La giuventetgna dad oz / Die heutige Jugend

Jau crai che jau vegnia veglia. Sche jau sun en il tren e legel il «Tagi» (gea jau legel il «Tagi» en il tren, e betg «20minuten»), e lura entra ina classa da scola, survegn jau bunamain ina crisa. I n’è betg da crair quanta canera che quests giombers fan. In concert da hardrock cun Rammstein è pli paschaivel.

mehr...

04.02.2013 01:50 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,165 Leser

Lom è dir!/Weich ist hart!

Jau smin per il solit gia suenter ils emprims stauschs e pass diagonals: Mia adversaria è oz ferma. Memia ferma per mai. E suenter strusch in kilometer vegn la tschertezza: Jau n’hai nagina schanza, oz fatsch jau il segund.

mehr...

28.01.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 2,163 Leser

Berlusconi ed auters problems dal pli grond museum dal mund/Berlusconi und andere Probleme des grössten Museums der Welt

L’ierta culturala mundiala fiss bain pli paupra senza l’Italia: Michelangelo, Leonardo da Vinci, Niccolò Machiavelli, Antonio Vivaldi, Frederico Fellini, la glista è bunamain senza fin. Lain betg emblidar marcas e products sco ils gnocchis, carpaccio, Pirelli, Lamborghini, Armani u Dolce & Gabbana.

mehr...

21.01.2013 10:07 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,458 Leser

Google – mia Bibla dal mintgadi

Dacurt è mia figlia da prest trais onns puspè daventada ina poppa. In entir suentermezdi nʼha ella betg pli discurrì, ella ha communitgà mo cun tuns da pop. Ella ha vulì che jau la portia enturn ed ella ha decidì da betg pli ir sin tualetta. Jau era cumplettamain perplexa. Normalmain vul Nora vegnir tractada sco ses frar chʼè dus onns pli vegl ed ella vul far chaussas che nʼèn betg anc adattadas per ina mattetta da sia vegliadetgna.

mehr...

14.01.2013 00:41 UHR | 1 KOMMENTARE | 4,142 Leser

In onn nov – ina nova entschatta? / Ein neues Jahr – ein neuer Anfang?

L’onn 2012 è terminà e sco che jau aveva supponì n’è il mund betg ì en malura e tut cuntinuescha sco fin ussa senza grondas midadas. Igl è gia l’onn 2013 e l’onn nov porta sco adina novs propiests. Plain basegn d’activitad empruvain nus da betg repeter ils sbagls da l’onn passà ed uschia naschan propiests. Ma nus realisain strusch trais quarts da tut noss propiests.

mehr...

04.01.2013 16:42 UHR | 0 KOMMENTARE | 2,048 Leser

Problematico e pericoloso

Da questo angolo si è parlato quasi sempre di «convivenza» in senso positivo, dimenticando che la parola può avere anche una connotazione negativa. Infatti, se il termine suggerisce dapprima condivisione, consenso, benessere, in un secondo tempo e in un altro contesto, ci fa capire esattamente il contrario. Sono poche le parole che, come questa, implicano tanta ambiguità dividendo gli animi.

mehr...

31.12.2012 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 3,006 Leser

Tge sa chatta en la chafotta 713?/Was befand sich im Verlies 713?

«Gea, tias columnas èn schon en urden, ma halt in pau trivialas», di in collega da lʼuni. Jau guard in pau schoccada. Ma bun. Jau na sun ussa betg gist in Max Frisch. Ed atgnamain na less jau era betg esser Max Frisch.

mehr...

Communityticker

Community

Marktplätze

Top-Deals

Wertgutschein für eine Medizinische Massage, Manuelle Lymphdrainage, Therapeutische Behandlung oder Naturheilkundliche Therapie, Phytotherapie etc. (120 Minuten)
CHF 120.-
CHF 240.-
mehr
Das Hüpfvergnügen für Groß und Klein - Trampolin (426 cm Ø) mit Sicherheitsnetz inklusive Versand
CHF 459.-
CHF 929.-
mehr
Den ganzen Abend oder Nachmittag Billard spielen (max. 4 Personen) und dazu ein Getränk pro Person
CHF 33.-
CHF 82.-
mehr
Südostschweiz Newmedia AG - Die TYPO3 und Drupal Web-Agentur für Ihre professionelle Website