Die Kolumne «Convivenza» erscheint in der Regel am Montag in der «Südostschweiz» und in der romanischen Tageszeitung «La Quotidiana». Verfasst werden die Texte von verschiedenen mit dem Romanischen und Italienischen verbundenen Personen. Unterstützt wird das Projekt von der Sprachorganisationen Lia Rumantscha und Pro Grigioni Italiano.

146 Beiträge  146 Beiträge
27 Kommentare  27 Kommentare
491296 Leser  491296 Leser

«Jau vi savair scriver rumantsch»

Da Diana Jörg

Nus – mes um, mes figl ed jau – essan vi da la tschaina. Ils temas d’adina: Co èsi stà a la lavur? Tge novas datti da la scola professiunala?

E lura, cun in’egliada sin la gasetta che giascha sin maisa, cumenza ina discussiun interessanta davart ils avantatgs e dischavantatgs da la lingua materna taliana u rumantscha per la vita professiunala e la carriera. Amez il discurs di mes figl: «Jau na vi betg mo savair discurrer rumantsch, jau vi savair scriver rumantsch.»

Vus stuais savair che noss figl è bain creschì si rumantsch, ch’el n’ha però mai frequentà ina scola bilingua, el n’ha damai mai emprendì da s’exprimer en scrit en sia lingua materna. In onn, avant che nus essan ids a star giu Turitg, ha el fatg la Scolina Rumantscha, ma là n’emprendan ils scolarets gea anc betg da scriver. Uschiglio ha el adina discurrì rumantsch cun ses geniturs e cun ses stretgs parents ch’el inscuntrava ina giada u l’autra durant las visitas en la patria.

L’emprim ha il pitschen però stuì exercitar il dialect turitgais; e co! Entaifer in mais scheva el «drü» e «foif» e vegniva mintga di in pau pli cuntent a chasa suenter scola. Nagin na tentava pli el. Nagin n’al dumandava pli tge dialect curius ch’el discurria. Il mattatschin da sis onns spundeva adina damain larmas. Ed il rumantsch era daventà per el e per nus ina lingua en il spazi protegì. Cura e cun tgi dueva el era discurrer sia lingua danor cun nus? Durant il trenament tschegnava el mintgatant en nossa direcziun e scheva da bass insatge che mo mes um ed jau chapivan. Igl era ina sort code: il code-da-discurrer-e-chapir-rumantsch ch’excludeva tut tschels. Uschia sa serrava dentant era noss figl ora. E pli vegl ch’el vegniva e pli fitg ch’el sa turpegiava da sias ragischs e da sia atgnadad linguistica.

Alura è arrivada plaun a plaun la pubertad e cun quella ina tscherta luschezza da sia derivanza e da sia capacitad linguistica. Cun plaschair clamava el mai per rumantsch en la cabina da trenament u cura che collegas da scola eran tar nus en visita e discurriva explicitamain en nossa lingua cun nus. Mintgatant scheva el in char pled en sia lingua materna. Co che jau era mintgamai superbia en quels muments! Per l’ina, perquai ch’el cumenzava a sa sentir sco in uman independent ed a s’enconuscher en sia lingua. Per l’autra, perquai che nus avevan mussà a noss figl ina lingua che mo fitg paucs umans en Svizra discurran e la pon nizzegiar per els sezs – n’emporta betg en tge furma! E terzio, perquai ch’el era finalmain puspè sa regurdà da la gronda impurtanza che gist quella lingua ha per el.

Ed ussa vuless el s’appropriar dal tuttafatg da sia lingua. Betg mo la discurrer, mabain la scriver. Ed jau stoss dir: jau sun era da la partida!

Diana Jörg è creschida si a Domat e viva oz a Cuira. Sia lingua materna è il rumantsch. Ella lavura sco redactura tar il ‘Regionaljournal Graubünden’ da Schweizer Radio DRS a Cuira. Ella è maridada e mamma d’in figl da 17 onns.

 

«Ich will Romanisch schreiben können»

Von Diana Jörg

Da sitzen wir – mein Mann, mein Sohn und ich – beim Abendessen. Die Themen wie immer: Wie wars bei der Arbeit? Was steht an in der Berufsschule? Und dann, mit Blick auf die Zeitung auf dem Tisch, beginnt eine interessante Diskussion über Vor- und Nachteile der italienischen oder romanischen Muttersprache in Bezug auf das Berufsleben und die Karriereförderung. Mitten im Gespräch sagt mein Sohn: «Ich will nicht bloss Romanisch reden können, ich will Romanisch schreiben können.»

Dazu müssen Sie wissen, dass unser Sohn zwar romanisch aufgewachsen ist, aber nie die Bilingue-Schule besucht hat, also nie gelernt hat, sich schriftlich in seiner Muttersprache auszudrücken. Ein Jahr lang, bevor wir nach Zürich zogen, besuchte er zwar die Scolina Rumantscha, aber da lernten die Knirpse ja noch nicht schreiben. Sonst war Romanisch für ihn immer die Umgangssprache mit seinen Eltern und nächsten Verwandten, die er ab und an sah, wenn wir auf Besuch in der Heimat waren.

Zunächst musste sich der Kleine aber in Züri-Dütsch üben; und wie! Innerhalb eines Monats sagte er «drü» und «foif» und kam mit jedem Tag glücklicher aus der Schule nach Hause. Niemand neckte ihn mehr. Niemand fragte, was er eigentlich für einen komischen Dialekt spreche. Die Tränen des Sechsjährigen wurden weniger. Und das Romanisch wurde für ihn und uns zu einer Sprache im geschützten Raum. Wann und mit wem sollte er auch seine Sprache reden ausser mit uns? Wenn er im Training war, zwinkerte er uns manchmal zu und sagte leise etwas, das nur mein Mann und ich verstanden. Es war eine Art Code: der Romanisch-Versteh-Sprech-Code, der alle anderen ausschloss. Damit aber schloss auch unser Sohn sich aus.  Und je älter er wurde, umso mehr schämte er sich seiner Wurzeln und seiner sprachlichen Eigenheit. 

Dann kam zögerlich die Pubertät und mit ihr ein gewisser Stolz auf seine Herkunft und das sprachliche Können. Mit Freude rief er in der Trainingskabine oder wenn Schulkollegen bei uns waren auf Romanisch nach mir und sprach ganz explizit in unserer Sprache mit uns. Manchmal gab es ein liebes Wort in seiner Muttersprache. Oh ja, da war ich dann jeweils stolz! Zum einen, weil er begann, sich als eigenständiger Mensch zu fühlen und sich in seiner Sprache zu erkennen. Zum zweiten, weil wir unserem Sohn eine Sprache beigebracht hatten, die nur noch verschwindend wenige Menschen in der Schweiz reden und für sich nützen können – egal in welcher Form auch immer. Und drittens, weil er sich endlich wieder daran erinnert hatte, wie wichtig genau diese Sprache für ihn ist. 

Jetzt möchte er sich seine Sprache ganz und gar zu eigen machen. Nicht bloss reden, sondern schreiben. Und ich muss sagen: Ich bin auch dabei!

Diana Jörg ist in Domat/Ems aufgewachsen und lebt heute in Chur. Ihre Muttersprache ist Romanisch. Beruflich arbeitet sie als Redaktorin beim Regionaljournal Graubünden von Schweizer Radio DRS in Chur. Sie ist verheiratet und Mutter eines 17-jährigen Sohnes.

  • Datum: 17.10.2010, 18:07 UHR
  • Webcode: 674397
 

 

Gast
The content of this field is kept private and will not be shown publicly.

  • Web page addresses and e-mail addresses turn into links automatically.
  • Allowed HTML tags: <p> <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Lines and paragraphs break automatically.
  • Each email address will be obfuscated in a human readable fashion or (if JavaScript is enabled) replaced with a spamproof clickable link.

More information about formatting options

Speichern Vorschau

Sie erklären sich damit einverstanden, unseren Service weder für illegale Zwecke, noch zur Übermittlung von gesetzeswidrigen, belästigenden, beleidigenden, die Privatsphäre anderer verletzenden, missbräuchlichen, bedrohlichen, schädlichen, vulgären, obszönen, verleumderischen, zu beanstandenden oder anderweitig verwerflichen Inhalten oder von Material, welches das geistige Eigentum oder andere Rechte einer Person verletzt oder verletzen könnte, zu benützen. Ihr Kommentar kann auch auf Google und anderen Suchseiten gefunden werden.

suedostschweiz.ch entscheidet über die Veröffentlichung der Beiträge und führt darüber keine Korrespondenz.

giusep bundi

30.06.2012 23:35 Uhr

Ei fuss era interessant dad

Ei fuss era interessant dad endriescher -sch`ils protagonists lessen dar sclariment -co dunnas han empriu romontsch per ella vegliadetgna da carschi per exempel la presidenta dalla cuminonza romontscha da flem l`anteriura, quella ch`ei ussa presidenta, dunna plevonessa a Furna Ursi Herter Tanner, ch`ei ina capacitad maisudida tenor miu meini, e biaras da quellas dunnas u umens sco il currider e chauffeur da posta Hans Niederberger ni plevon René Bachofen ni plevon Donald Hasler -per mo numnar spontan in per nums che vegnan endamen a mi alla sperta- che gudognan ed han gudignau miu respect e mia simpatia.
GLB

 

WEITERE BEITRÄGE ZUM THEMA

RSS

17.06.2013 08:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 172 Leser

Ils trais top motivs per charplinas en chasa Pfeiffer / Die Top drei Streitgründe im Hause Pfeiffer

Pervia da mia davosa columna po tscherta glieud pensar che jau haja ina relaziun paschaivla senza dispitas cun mes geniturs. Quai n’è sa chapescha betg uschia. Jau enumeresch qua ina giada ils trais top motivs per charplinas en chasa Pfeiffer.

mehr...

07.06.2013 14:43 UHR | 1 KOMMENTARE | 287 Leser

2013 – 1963 = 50 / 2013 – 1963 = 50

Nus avain ina giada dapli manchentà la schanza. Sco gia bleras giadas avant. Era sche la chaschun fiss quella giada stada uschè unica sco anc mai. Ma perquai che nagin n’ha pensà londervi è quella schanza passada. Per adina.

mehr...

31.05.2013 14:21 UHR | 0 KOMMENTARE | 647 Leser

La Lia Rumantscha e sia communicaziun da crisa / Die Lia Rumantscha und ihre Krisenkommunikation

Questa primavaira n’avain nus betg mo gì da patir da l’aura miserabla. L’entir Grischun ha era stuì supportar in sgarschaivel hic-hac e communicaziuns disgraziadas tranter exponents da la Svizra rumantscha. Sco il babnoss en baselgia han ins puspè ina giada sa dispità davart il senn e nunsenn dal rumantsch grischun. Alura hai anc dà in’attatga frontala vers il stil da manar da la Lia Rumantscha. Concretamain è vegnì renfatschà ad ella da betg defender posiziuns cleras, ma era da sconuscher sia «raison d’être», numnadamain dad esser «in’organisaziun da lobi». La replica maladestra dal secretari general è suandada prontamain. Quella ha dentant irrità uschè fermamain ch’il secretari è sa perstgisà mo paucs dis pli tard.

mehr...

24.05.2013 17:07 UHR | 0 KOMMENTARE | 876 Leser

Difendiamo la convivenza linguistica / Lasst uns das sprachliche Zusammenleben verteidigen

Avevo in mente di scrivere di tutt’altra cosa, ma dopo che nelle pagine di questo stesso giornale è stata data notizia del lancio dell’iniziativa a favore di una sola lingua straniera nelle scuole elementari dei Grigioni, non posso fare a meno di esprimere la mia opinione in merito.

mehr...

21.05.2013 00:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 801 Leser

Entant che nus planisain succeda la vita / Währenddessen wir planen, passiert das Leben

Jau hai emblidà da metter il svegliarin e sun propi ma durmentada. Quai na po betg esser. Per fortuna èsi pir las duas ed in quart da la notg ed jau poss anc durmir in pau.

mehr...

10.05.2013 14:58 UHR | 0 KOMMENTARE | 916 Leser

Dir manzegnas, raquintar fafanoias, inventar realitads / Unwahrheiten erzählen, Märchen auftischen und Realitäten erfinden

Mes figl da tschintg onns di manzegnas tut quai ch’el po – e quai er anc senza nauscha conscienza. El è capabel da pretender: «Jau n’hai betg mangià la tschigulatta ch’era en stgaffa», era sche sia bucca è brina fin si sut las ureglias. El ma raquinta da las pli grondas aventuras – inclusiv draguns e pirats – per declerar, pertge ch’el n’è betg vegnì a chasa, cura ch’ils zains han sunà.

mehr...

06.05.2013 00:00 UHR | 2 KOMMENTARE | 775 Leser

Cun amiaivels salids / Freundliche Grüsse

Jau hai cuntrafatg a la lescha. I n’è betg simpel d’admetter quai publicamain. Ma midar na sa laschi betg pli. Jau hai cuntrafatg a la lescha – ed ussa stoss jau star botta per quai.

mehr...

26.04.2013 14:15 UHR | 0 KOMMENTARE | 508 Leser

Ils smaladids onns otganta / Die verflixten Achtziger

Avant intgins onns avain nus gì en visita in ami da mes bab. El era Englais ed in rebel. El e sia dunna gievan cun töf, eran cleramain cunter la chasa roiala e per il proletariat. Jau sai anc exact ch̓el aveva renfatschà a mai – jau era ina buoba da 14 onns – che la giuventetgna d’ozendi cumbattia betg pli il sistem, l’establishment u ils geniturs. Jau n’aveva betg propi savì tge dir. Jau ma sentiva culpanta, quai sai jau anc. Ed jau hai ditg ad el che jau n’haja gea betg propi insatge da rebellar.

mehr...

22.04.2013 00:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 703 Leser

Co modernisar la taglia da baselgia? / Wie modernisiert man die Kirchensteuer?

En num da Dieu il Tutpussant! Cun quests pleds explicits cumenza il preambel da la Constituziun federala. La Svizra è laicistica e tuttina betg. Cun excepziun dals chantuns da Genevra e da Neuchâtel renconuschan tut ils chantuns las Baselgias da dretg public, numnadamain la Baselgia catolic-romana e la Baselgia evangelic-refurmada. En tscherts chantuns vegnan renconuschidas era la Baselgia cristcatolica e las cuminanzas religiusas israelitas.

mehr...

15.04.2013 00:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 865 Leser

Storie che raccontano la vita / Geschichten, die das Leben schreibt

Un tempo raccoglievo funghi. Da alcuni anni, invece, raccolgo aneddoti. La mia collezione attualmente è molto grande. Ne ho fatto la mia passione. E la mia formazione, in un certo senso.

mehr...

05.04.2013 15:53 UHR | 0 KOMMENTARE | 970 Leser

Da la fantasia e la savida / Von der Phantasie und dem Wissen

«La fantasia è pli impurtanta che la savida, perquai che la savida è limitada.» Quai è in citat dal fisicher teoretic Albert Einstein. Jau hai legì dacurt per l’emprima giada quest citat che m’ha dà da pensar. È nossa savida propi limitada? Sche gea, entras tge è ella tenor Einstein limitada? En noss univers datti bain avunda dumondas e respostas, u betg?

mehr...

02.04.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,350 Leser

Iris Emma (3) suna flauta e discurra englais / Iris Emma (3) spielt Flöte und spricht Englisch

Dacurt en il tren da Landquart vers Turitg. Lieu: vagun da famiglia. Protagonists: duas mammas e quatter uffants. Scenari: Las duas mattettas da trais onns sesan ensemen en in aviun da lain e giogan «sgular».

mehr...

25.03.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,427 Leser

La tatta che ruppa/Die rülpsende Oma

En mia ultima «Convivenza» hai jau sdiavlà in pau da la giuventetgna dad ozendi. Bun, ma avant dus dis hai jau fatg in’experientscha che fa scumparair questa giuventetgna maleducada.

mehr...

18.03.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,181 Leser

Il mund è mintgatant simplamain malgist! / Die Welt ist manchmal einfach ungerecht!

Jau hai da preschent puspè ina giada in segund job. Gea propi, mia lavur a temp cumplain tar la gasetta na ma tanscha apparentamain betg – malgrà ils servetschs regulars da la saira e da la fin d’emna. Perquai hai jau uss anc in segund job. Insaco ston ins gea nizzegiar a moda raschunaivla il temp a disposiziun.

mehr...

11.03.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,134 Leser

L’avegnir radiant da la Svizra – Die strahlende Zukunft der Schweiz

Sortind da mia abitaziun tir jau mintgamai or las spinas da contact. Uschia na resta gnanc in apparat pli sin stand-by e mo la frestgera marmugna bravamain enavant. E tuttina è mes consum da forza electrica creschì en il decurs dals onns. Forsa perquai che mintga saira è sper mia televisiun adina er il laptop en funcziun.

mehr...

04.03.2013 01:00 UHR | 2 KOMMENTARE | 1,435 Leser

Calendimarzo / Chalandamarz

Chi sente il termine «Calendimarzo» pensa immediatamente alla fiaba «Una campana per Ursli»scritta da Selina Chönz e illustrata da Alois Carigiet. Ma non solo a Guarda – dove essa è ambientata – o in Engadina si festeggia il Calendimarzo, no, lo si celebra anche nelle valli di lingua italiana.

mehr...

25.02.2013 11:47 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,611 Leser

La definiziun d’amur / Die Definition der Liebe

«Ussa es ti londervi!» Questa frasa m’ha propi laschà perder ils pleds. Jau sun stada uschè perplexa. Mia resposta è stada in reflex e surriend hai jau ditg ch’i saja anc bler memia baud per mai d’avair uffants ed insumma d’avair ina famiglia.

mehr...

18.02.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,813 Leser

Nus essan tuts be copias da noss geniturs / Wir sind alle nur Abbilder unserer Eltern

«Quai fatsch jau insacura cumplettamain auter!» Segir che Vus enconuschais questa frasa – or da Vossa atgna bucca. Segir che Vus avais ditg questa frasa il pli savens durant la pubertad. L’adressat: ils geniturs.

mehr...

11.02.2013 01:00 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,403 Leser

La giuventetgna dad oz / Die heutige Jugend

Jau crai che jau vegnia veglia. Sche jau sun en il tren e legel il «Tagi» (gea jau legel il «Tagi» en il tren, e betg «20minuten»), e lura entra ina classa da scola, survegn jau bunamain ina crisa. I n’è betg da crair quanta canera che quests giombers fan. In concert da hardrock cun Rammstein è pli paschaivel.

mehr...

04.02.2013 01:50 UHR | 0 KOMMENTARE | 1,389 Leser

Lom è dir!/Weich ist hart!

Jau smin per il solit gia suenter ils emprims stauschs e pass diagonals: Mia adversaria è oz ferma. Memia ferma per mai. E suenter strusch in kilometer vegn la tschertezza: Jau n’hai nagina schanza, oz fatsch jau il segund.

mehr...

Communityticker

Community

Marktplätze

Top-Deals

Komfort und Style: Unisex Sportsocken-Set à 12 Paar von Umbro® – in Schwarz oder Weiss und verschiedenen Grössen erhältlich, inklusive Versand
CHF 37.-
CHF 87.-
mehr
Moderne Optik und wunderbarer Sitzkomfort - „Sobe“ Design-Sofa mit verstellbarer Sitzfunktion
CHF 998.-
CHF 2190.-
mehr
Geniessen Sie das Bestzeit Genussdinner für zwei Personen
CHF 55.-
CHF 110.-
mehr
Südostschweiz Newmedia AG - Die TYPO3 und Drupal Web-Agentur für Ihre professionelle Website